Μήπως είμαι ΕΓΩ τοξική;
Αν γράφω για τοξικότητα, αν βλέπω μοτίβα τοξικότητας σε πολλές και διαφορετικές σχέσεις σε πολλούς και διαφορετικούς χώρους, μήπως το έχω εγώ το πρόβλημα;
Η Κίρα κοιτάζεται στον καθρέφτη
Υπάρχει μια φράση που έχουμε ακούσει όλοι μας, και που συχνά χρησιμοποιείται για να μας κάνει να αμφισβητήσουμε τον εαυτό μας: «Αν έχεις πρόβλημα με όλους, τότε εσύ είσαι το πρόβλημα». Είναι μια φράση που φορτίζεται με ενοχή, μια φράση που μας ωθεί να αναζητήσουμε το «ελάττωμα» μέσα μας. Και συχνά, όταν βρισκόμαστε σε έναν κύκλο δύσκολων σχέσεων – είτε φιλικών, είτε οικογενειακών, είτε επαγγελματικών – αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε: Μήπως τελικά το πρόβλημα είμαι εγώ; Μήπως είμαι τοξική;
Αυτή η ερώτηση (όχι με αυτή την ορολογία, γιατί τότε δεν την ήξερα) με συντρόφευε από παιδί. Ίσως να φταίει και η έμφυλη κοινωνικοποίηση («να είσαι ευχάριστη» και «να μην δυσκολεύεις τους άλλους»), αλλά κάθε φορά που είχα ένα θέμα με τις φίλες μου ή τους δασκάλους μου, πρώτα αναρωτιόμουν τι κάνω λάθος,γιατί δεν μπορώ να προσαρμοστώ, γιατί νιώθω τόσο συχνά ότι «δεν ταιριάζω» πουθενά;
Κάθε φορά που μια φιλία διαλυόταν, κάθε φορά που ένας επαγγελματικός χώρος με εξαντλoύσε, κάθε φορά που ένας άνθρωπος με κατηγορούσε ότι είμαι «πολύ ευαίσθητη» ή «πολύ απαιτητική» ή ακόμα και «πολύ σκεπτόμενη», γυρνούσα τον καθρέφτη προς τον εαυτό μου.
Μου πήρε δύο δεκαετίες να πω «δεν είμαι μόνο εγώ το πρόβλημα σε αυτή την περίπτωση» και τρεισήμιση δεκαετίες να πω «δεν είμαι καθόλου εγώ το πρόβλημα σε αυτή την περίπτωση».
Και τώρα αναρωτιέμαι μήπως έφτασα στο άλλο άκρο. Γιατί λέω τόσο εύκολα ότι η συνάδελφος που δεν κάνει καλά τη δουλειά της, αγνοεί τα μηνύματά μου και μου μεταθέτει ευθύνες είναι τοξική; Ότι η φίλη που αγνοεί τον πόνο μου και ακυρώνει τη χαρά μου είναι τοξική; Ότι η πωλήτρια που δεν μου λέει την τελική τιμή του προιόντος πριν δεσμευτώ με άλλο τρόπο είναι τοξική; Όλοι αυτοί οι άνθρωποι δεν έχουν απαραίτητα ναρκισσισμό ή ψυχοπάθεια -οπότε τι ακριβώς εννοώ με τον όρο «τοξικότητα» έξω από τα διαγνωστικά πλαίσια;
Μέχρι που κατάλαβα ότι η ορολογία ή η ταμπέλα για τον άλλο ή για εμάς έχει μικρή σημασία. Το θέμα είναι η αυτογνωσία και τι είναι βλαβερό για εμάς -αυτό επικοινωνεί ο όρος «τοξικότητα». Δεν είναι θέμα «τοξικότητας» στην παραδοσιακή έννοια του όρου. Είναι θέμα βιολογικής ασυμβατότητας με ένα περιβάλλον που προσφέρει χαλασμένη τροφή.
Το Παράδοξο του "Junk Food": Όταν το Περιβάλλον είναι το Πρόβλημα
Φανταστείτε έναν κόσμο όπου η βασική διατροφή είναι το "junk food" – τροφές εξαιρετικά επεξεργασμένες, γεμάτες συντηρητικά, χωρίς θρεπτική αξία.
Στις σχέσεις, το "junk food" δεν είναι θέμα γούστου. Είναι αντικειμενικά χαμηλής ποιότητας συμπεριφορά: είναι η ασυνέπεια λόγων και έργων, τα μικρά ψέματα, η ειρωνεία που βαφτίζεται «χιούμορ», η απουσία καθαρών προθέσεων, η ασέβεια στα όρια.
Οι περισσότεροι άνθρωποι γύρω σας έχουν αναπτύξει «στομάχι από σίδερο». Τρώνε αυτό το φαγητό καθημερινά. Μπορεί μακροπρόθεσμα να μειώνει το προσδόκιμο ζωής τους, μπορεί να τους προκαλεί λανθάνουσες βλάβες, αλλά στην καθημερινότητά τους λειτουργούν. Δεν πονάνε άμεσα. Έχουν συνηθίσει.
Κι όμως, υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπων που το σύστημά τους αντιδρά βίαια στην κακή ποιότητα. Αν φάνε κακής ποιότητας ή χαλασμένο φαγητό, παθαίνουν δηλητηρίαση αμέσως. Φούσκωμα, ζαλάδα, πόνος, εξάντληση.
Τότε όσοι δεν παθαίνουν τίποτα κοιτάζουν περίεργα αυτόν που έχει συμπτώματα. «Τι έχεις;» τον ρωτούν. «Όλοι οι άλλοι είμαστε καλά. Μήπως εσύ έχεις το πρόβλημα;»
Και αυτός αρχίζει να πιστεύει ότι ναι, το πρόβλημα είναι δικό του. Ότι το σώμα του είναι «δυσλειτουργικό». Ότι πρέπει να προσπαθήσει περισσότερο να προσαρμοστεί. Να αγνοήσει τα σημάδια του σώματός του. Να μάθει να «ανέχεται» τα συντηρητικά και τα χημικά που βρίσκονται στα junk food.
Μα φταίει το σώμα του; Ή φταίει που βρίσκεται στο λάθος περιβάλλον;
Αυτό είναι το κλειδί: Το ότι κάτι είναι «φυσιολογικό» για τους περισσότερους, δεν σημαίνει ότι είναι ασφαλές για όλους. Το ότι οι άλλοι μπορούν να φάνε διάφορα πράγματα χωρίς να πάθουν τίποτα, δεν σημαίνει ότι εσύ υπερβάλλεις όταν το σώμα σου αντιδρά. Σημαίνει απλώς ότι το δικό σου σύστημα συναγερμού λειτουργεί ακόμα.
Σημείωση: Σε αυτό το άρθρο δεν θα επικεντρωθούμε κυρίως και μόνο σε τοξικότητα που αφορά ψυχιατρικές διαγνώσεις όπως η ψυχοπάθεια ή για στιλ προσωπικότητας όπως ο ναρκισσισμός. Για αυτά τα θέματα, μπορείτε να ανατρέξετε αναλυτικά στο βιβλίο Αποχαιρετώντας τους τοξικούς ανθρώπους και στα άρθρα ψυχοεκπαίδευσης για τις τοξικές σχέσεις που θα βρείτε στο blog μου -αρχίστε από αυτό εδώ.
Εδώ θα εξερευνήσουμε κάτι διαφορετικό αλλά εξίσου σημαντικό: Τι μπορεί να καλύπτει ο όρος “τοξικός” στην καθημερινή ζωή; Τι συμβαίνει όταν η ίδια η ευαισθησία μας γίνεται πυξίδα που μας οδηγεί μακριά από περιβάλλοντα που δεν μας ταιριάζουν.
Η Τοξικότητα ως Φάσμα: Κυάνιο, Καυτερή Πιπεριά και όλα τα Ενδιάμεσα
Σε αυτό το σημείο πρέπει να κάνουμε μια κρίσιμη διάκριση. Η τοξικότητα δεν είναι δυαδική – δεν είναι «υπάρχει ή δεν υπάρχει». Είναι ένα φάσμα. Και η θέση μας σε αυτό το φάσμα εξαρτάται όχι μόνο από τη συμπεριφορά του άλλου, αλλά και από τη δική μας «βιολογία».
Αυτό που δημιουργεί την παθολογία ή όχι είναι:
- Η αλληλεπίδραση μεταξύ των συγκεκριμένων ατόμων και
- η ποσότητα της αλληλεπίδρασης (η τοξικότητα είναι σωρευτική)
Το ένα άκρο: Το Κυάνιο (Αντικειμενική Τοξικότητα)
Το κυάνιο είναι δηλητήριο για όλους. Δεν υπάρχει υποκειμενικότητα. Αν κάποιος σε κακοποιεί σωματικά, αν σε εκμεταλλεύεται συστηματικά, αν σε χειραγωγεί με ψυχοπαθητικό τρόπο – αυτό είναι κυάνιο. Είναι αντικειμενικά τοξικό. Εδώ δεν υπάρχει αμφιβολία: Φεύγεις για να επιβιώσεις.
Για παράδειγμα: Ένας ναρκισσιστής μπορεί να πει ψέματα, να χειραγωγήσει, να εκμεταλλευτεί – συμπεριφορές που το 90% των ανθρώπων θα αποδοκιμάσουν αν τις καταλάβουν. Αυτό είναι πιο κοντά στο «κυάνιο».
Το άλλο άκρο: Η Καυτερή Πιπεριά (Υποκειμενική/Σχετική Τοξικότητα)
Το πολύ καυτερό φαγητό, όμως, είναι κάτι διαφορετικό. Για, ας πούμε, το 90% των ανθρώπων, είναι απλώς φαγητό με ένταση. Το καταναλώνουν ευχάριστα, ίσως τους αρέσει και η αίσθηση που αφήνει. Δεν τους δημιουργεί κανένα πρόβλημα. Για το υπόλοιπο 10% όμως – όσους έχουν ευαίσθητο στομάχι – η κατανάλωση προκαλεί αίσθημα καύσου και πόνο. Το σώμα τους αντιδρά αρνητικά στην καψαϊκίνη.
Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να είναι απλώς αγενής, απότομος, ή να σταματήσει να τηρεί τους τύπους αφού σας γνωρίσει και αποκτήσετε κάποια οικειότητα. Αυτό είναι η «καυτερή πιπεριά». Κάποιοι άνθρωποι με χαμηλό agreeableness (συνεργατικότητα) δεν ενοχλούνται από αυτό – ίσως το θεωρούν «μαγκιά» ή απλώς δεν δίνουν σημασία, καθώς βλέπουν αυτή τη συμπεριφορά σε χαμηλότερες δόσεις. Αλλά για έναν άνθρωπο με υψηλό agreeableness και conscientiousness (υπευθυνότητα), αυτή η ίδια συμπεριφορά έχει πολύ μεγαλύτερη επίπτωση. Την εισπράττουν ως επιθετικότητα και τους προκαλεί εσωτερική αναστάτωση.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και όταν επιστρέφουμε στη μεταφορά του "Junk Food" για ολόκληρα κοινωνικά περιβάλλοντα. Για πολλούς ανθρώπους, τα κοινωνικά παιχνίδια εξουσίας, το passive aggressive small talk, η υποκρισία για χάρη της συνοχής, οι επιφανειακές σχέσεις, δεν δημιουργούν πρόβλημα εκείνη τη στιγμή. Τα καταναλώνουν χωρίς συνέπειες – όπως κάποιος χωρίς διαβήτη τρώει μεγάλες ποσότητες ζάχαρης. Δεν του κάνει καλό, αλλά δεν του κάνει και κακό άμεσα. Ακόμα και όσοι έχουν έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά δεν βρίσκουν τοξική τη συναναστροφή με άλλους ναρκισσιστές – δεν τους νοιάζει ή και τους εξιτάρει κιόλας, αλληλοσυμπληρώνονται. Όπως δύο άνθρωποι χωρίς αλλεργίες και ευαισθησίες μπορούν να μοιραστούν ένα γεύμα McDonalds χωρίς κανένα πρόβλημα.
Για κάποιους άλλους όμως – για όσους έχουν αυτό που στο βιβλίο Αποχαιρετώντας τους Τοξικούς Ανθρώπους ονομάζουμε «υπερ-χαρακτηριστικά» – αυτά τα περιβάλλοντα είναι τοξικά. Και εδώ είναι κρίσιμο να το κατανοήσουμε: Δεν είναι ότι εσείς είστε «ελαττωματικοί» επειδή δεν αντέχετε. Είναι θέμα χαρακτηριστικών προσωπικότητας και της σχέσης που δημιουργείται όταν αυτά αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον. Τα αποτελέσματα αυτής της σχέσης είναι άμεσα βλαβερά γι’ αυτόν που έχει την ευαισθησία.
Όμως υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά μεταξύ διατροφικής και συμπεριφορικής τοξικότητας: Ενώ κάποια τρόφιμα στα οποία υπάρχουν αλλεργίες και ευαισθησίες είναι θρεπτικά για τους περισσότερους ανθρώπους, και ακόμα και η ζάχαρη προσφέρει θερμίδες, η κατανάλωση υποκρισίας και η αντικοινωνικής συμπεριφοράς δεν προσφέρει θρεπτική ή θερμιδική αξία σε κανέναν. Αντίθετα, δημιουργούν ένα κοινωνικό κόστος που πρέπει διαρκώς να «μεταβολίζεται» κυρίως από τα ευαίσθητα άτομα – και αυτό μακροπρόθεσμα είναι εξαντλητικό για το σύνολο της κοινωνίας.
Ενώ όλες οι βιολογίες έχουν ίδια απόλυτη αξία ζωής, όλες οι συμπεριφορές δεν έχουν ίδια κοινωνική αξία.
Τα Υπερ-Χαρακτηριστικά: Η Ψυχολογική μας «Αλλεργία»
Στο βιβλίο Αποχαιρετώντας τους Τοξικούς Ανθρώπους, περιγράφω τα «υπερ-χαρακτηριστικά» ως συνδυασμό χαρακτηριστικών προσωπικότητας που βρίσκονται στο υψηλότερο κομμάτι του φάσματος του «φυσιολογικού» εύρους, υψηλότερα όμως από το μέσο όρο. Περιλαμβάνουν:
- Υψηλό agreeableness (συνεργατικότητα, προσήνεια και ενσυναίσθηση).
- Υψηλό conscientiousness (ηθική ευθύνη, εργατικότητα και συνέπεια).
- Ανάγκη για απόλυτη αυθεντικότητα
Η συνάντηση αυτών των χαρακτηριστικών με τα αντίθετά τους μπορεί να δημιουργεί παθολογική σχέση και δεσμό τραύματος, αναλυτική εξήγηση εδώ. Αυτά τα χαρακτηριστικά μετριούνται με τεστ προσωπικότητας.
Ας είμαστε ειλικρινείς όμως. Αυτά τα χαρακτηριστικά έχουν ένα κόστος. Για τους ανθρώπους που λειτουργούν στον «αυτόματο πιλότο», εμείς που αναλύουμε την ηθική κάθε αλληλεπίδρασης είμαστε κουραστικοί. Μπορεί να είμαστε αυτοί που «χαλάμε τη φάση» επειδή δεν γελάσαμε με ένα αστείο που βασίζεται στην ταπείνωση κάποιου άλλου ή στο κακόβουλο κουτσομπολιό. Μπορεί να είμαστε αυτοί που ρωτάμε «γιατί;» όταν κάτι δεν βγάζει νόημα. Μπορεί να είμαστε «δύσκολοι» γιατί η παρουσία μας απαιτεί από τους άλλους πολλή ενέργεια επεξεργασίας της συμπεριφοράς τους -που δεν έχουν συνηθίσει να δίνουν.
Ειδικά αν είμαστε ανώριμοι και δεν διαχειριζόμαστε αυτά τα υπερ-χαρακτηριστικά, σίγουρα μπορεί να γίνουμε «βάρος» ή να δημιουργούμε άβολες καταστάσεις για ανθρώπους που απλά είναι ευχαριστημένοι με επιφανειακές σχέσεις (π.χ. μια ανούσια φιλία) και εργασιακά περιβάλλοντα που καταλήγουν να ξεχνάνε τους ανθρώπους πίσω από τα νούμερα (κάτι που «χτυπάει» στο agreeableness/προσήνεια) ή αντιστρόφως να ξεχνάνε τελείως τα νούμερα και τη δομή (κάτι που εξουθενώνει το conscientiousness/υπευθυνότητα).
Σκεφτείτε το παράδειγμα μιας απλής ομαδικής συνεργασίας: Οι άλλοι μπορεί να λειτουργούν χαλαρά, αυθόρμητα, ίσως λίγο χαοτικά – και να είναι ευτυχείς με αυτό. Δεν είναι τοξικοί, είναι απλώς πιο «χύμα». Εκεί, μπαίνει κάποιος με υψηλή υπευθυνότητα και σπάει τα νεύρα της ομάδας βρίσκοντας διαρκώς προβλήματα συνοχής, ρωτώντας «γιατί», αναλύονας το feedback και απαιτώντας δομή εκεί που οι άλλοι θέλουν απλώς να ρέουν. Στα μάτια τους, δεν είμαστε οι «ποιοτικοί» που ήρθαν να σώσουν το project, είμαστε οι «κολλημένοι» που ίσως μάλιστα τους κρίνουμε.
Και το χειρότερο; Σε συνδυασμό με μια ανώριμη προσήνεια – που συχνά εκδηλώνεται ως υπερ-εμπλοκή και αδυναμία να αφήσουμε κάτι να πέσει κάτω – συνεχίζουμε την αλληλεπίδραση νομίζοντας ότι βοηθάμε. Ανάλογα και με το στιλ μάθησης που έχουμε (αναφέρομαι στον Honey & Mumford: θεωρητικός, στοχαστής, πραγματιστής ή ακτιβιστής), μπορεί να αναλύουμε προληπτικά ένα ζήτημα από καλή πρόθεση και ανάγκη ασφάλειας. Εκείνοι όμως δεν βλέπουν πάντα την καλή πρόθεση· πολύ πιθανόν βλέπουν κάποιον που προσπαθεί να φανεί, να ελέγξει ή να τραβήξει την προσοχή. Το αποτέλεσμα είναι ότι, προσπαθώντας να συνεννοηθούμε υπερβολικά, καταλήγουμε απλώς να τους εξαντλούμε.
Το Σώμα Φωνάζει: Πώς Εκδηλώνεται η «Αλλεργία» στη Μη Συνεργατικότητα και την Ασυνέπεια
Όταν ένας άνθρωπος με υπερ-χαρακτηριστικά εκτίθεται σε περιβάλλοντα που δεν ταιριάζουν στη «βιολογία» του, τα συμπτώματα είναι συγκεκριμένα:
1. Σύγχυση και Υπερκόπωση
Όχι από την πολυπλοκότητα της συζήτησης, αλλά από την προσπάθεια να φιλτράρεις το «θόρυβο» και τα ψέματα. Η ενέργεια που καταναλώνεται στο να αποκωδικοποιήσεις τι είναι αληθινό και τι όχι, τι εννοεί κάποιος και τι κρύβει, είναι τεράστια. Αφήνει το μυαλό σου θολό και εξαντλημένο.
2. Ψυχοσωματική Φλεγμονή
Το σώμα αντιδρά πριν από το μυαλό. Πονοκέφαλοι, πόνος στο στομάχι, αϋπνία, αυτοάνοσα. Το σώμα λέει «STOP» ενώ το μυαλό προσπαθεί να είναι ευγενικό και να παραμείνει στη σχέση. Αυτό που φαίνεται σαν «υπερβολική αντίδραση» είναι στην πραγματικότητα το σύστημα συναγερμού του σώματος.
Μήπως απλά είμαι υπερ-ευαίσθητη;
Η σύγχρονη έρευνα στη νευροεπιστήμη και την ψυχολογία μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς λειτουργούν αυτά τα χαρακτηριστικά.
Σκεφτείτε το έτσι: Ένα ραντάρ που έχει υψηλότερη ευαισθησία ανιχνεύει πράγματα που ένα κανονικό ραντάρ δεν μπορεί να δει. Δεν είναι «χαλασμένο» επειδή ανιχνεύει περισσότερα. Απλώς λειτουργεί σε διαφορετικό εύρος. Και σε ορισμένα πλαίσια – όπως η ανίχνευση κινδύνου, η καλλιτεχνική δημιουργία, η βαθιά κατανόηση – αυτή η ευαισθησία είναι πλεονέκτημα, όχι ελάττωμα.
Όταν λοιπόν ένας άνθρωπος με αυτό το «βιολογικό ραντάρ» βρίσκεται σε ένα περιβάλλον γεμάτο ανακρίβεια, χειραγώγηση, επιφανειακότητα, το ραντάρ του ουρλιάζει. Και ο ίδιος, αντί να τιμήσει αυτό το σήμα, συχνά το αγνοεί. Γιατί του έχουν πει ότι «είναι το πρόβλημά του».
Πρέπει να κατανοήσουμε και εμείς και όλοι γύρω μας ότι το νευρικό μας σύστημα επεξεργάζεται τα δεδομένα διαφορετικά με βλαβερό τρόπο μόνο για εμάς. Και να βρούμε τρόπους να το διαχειριστούμε.
Μήπως τελικά έχω λανθάνοντα ή κοινοτικό/ πνευματικό ναρκισσισισμό;
Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή. Πώς ξέρουμε ότι η συμπεριφορά μας (π.χ. αποχώρηση) είναι πράγματι ανάγκη επιβίωσης και όχι μια μορφή υπεροψίας; Ο άνθρωπος με υπερχαρακτηριστικά ξεχωρίζει εύκολα από ψυχοπαθείς και μεγαλειώδεις νάρκισσους γιατι έχει ένα μεγάλο εύρος συναισθημάτων. Πώς ξεχωρίζουμε όμως τον άνθρωπο με υπερχαρακτηριστικά από τον «Πνευματικό Ναρκισσιστή» που απλά πιστεύει ότι είναι ανώτερος από όλους;
Η διαφορά φαίνεται στον τρόπο που διαχειρίζονται τη σύγκρουση. Για να απαντήσετε τελικά στο ερώτημα «Μήπως είμαι εγώ τοξική;», παρατηρήστε τη συμπεριφορά σας όταν πιέζεστε στο σημείο που θέλετε να διακόψετε μια σχέση. Είναι αμυντική (protective) ή τιμωρητική (punitive);
Ένα Πολύ Καλό Τεστ: Η Χελώνα vs Το Άγαλμα
Θυμηθείτε ότι οι τοξικοί άνθρωποι χρησιμοποιούν μια τακτική που λέγεται DARVO: Deny, Attack, Reverse Victim and Offender (Άρνηση, Επίθεση, Αντιστροφή Θύματος και Θύτη). Μόλις απομακρυνθείς, θεωρούν οι ίδιοι ότι είναι θύματα. Σε κατηγορούν για αυτό που οι ίδιοι έκαναν. Αρνούνται την ευθύνη τους, σου επιτίθενται για την αντίδραση ή την αποχώρησή σου, και αντιστρέφουν τους ρόλους: εσύ που προστατεύεσαι γίνεσαι ο «κακός», κι εκείνοι το «θύμα».
Η διαφορά όμως μεταξύ αμυντικής και επιθετικής απομάκρυνσης είναι αυτή:
Η Χελώνα (Αμυντική Συμπεριφορά Αποχώρησης - Εσύ)
Όταν ο θόρυβος και η τοξικότητα χτυπάνε κόκκινο, φεύγεις γιατί μαζεύεσαι στο καβούκι σου (δεδομένου ότι έχεις καβούκι γιατί σε κάποιες περιπτώσεις δεν υπάρχει ούτε αυτό, αλλά προσπαθείς να το φτιάξεις).
- Η ευχή σου είναι: «Παρακαλώ, αφήστε με ήσυχη».
- Στόχος: Θέλεις να είσαι ασφαλής. Θέλεις το κακό πράγμα να φύγει ώστε να μπορέσεις να βγεις έξω αργότερα.
- Πώς μοιάζει η Χελώνα: Αποφεύγει την επαφή ή τη μειώνει όσο είναι δυνατό. Έχεις άγχος για την επαφή. Προσπαθείς να ελέγξεις το νευρικό σου σύστημα και απαντάς σύντομα, ή φεύγεις από το δωμάτιο. Σε κάθε περίπτωση προσπαθείς να μη γίνεις στόχος.
Το Άγαλμα (Επιθετική Συμπεριφορά Αποχώρησης- Ο Τοξικός)
Στέκεται ακριβώς στη μέση του δωματίου, σε κοιτάζει, αλλά αρνείται να κινηθεί ή να μιλήσει.
- Η ευχή του είναι: «Κοιτάξτε με πόσο σας αγνοώ, ελάτε να με παρακαλέσετε».
- Στόχος: Θέλει να φανεί ότι σε αγνοεί. Θέλει να τον κοιτάξεις και να αναρωτηθείς, «Γιατί είναι θυμωμένο το άγαλμα μαζί μου;»
- Πώς φαίνεται: Έρχεται στο πάρτι σου (μπαίνει στον χώρο σου με τον ένα ή τον άλλο τρόπο) αλλά συμπεριφέρεται ψυχρά. Δεν προσπαθεί να κρυφτεί - κάνει επίδειξη της σιωπής του. Η συμπεριφορά του είναι κριτική, ανώτερη. Το πρόσωπό του είναι σφιγμένο. Μπορεί να αναστενάξει, να ρολάρει τα μάτια, ή να κοιτάζει πέρα από εσένα επιθετικά. Δεν λυπάται που χάνει τη σχέση, λυπάται που χάνει την προσοχή.
Η Ερώτηση-Κλειδί:«Όταν γίνεσαι ήσυχος, θέλεις ο άλλος πράγματι να σε αφήσει ήσυχο, ή θέλεις να σε παρακαλέσει για την προσοχή σου;»
Αν η απάντηση είναι το πρώτο - δεν είσαι τοξικός. Είσαι απλώς κάποιος που προστατεύει τον εαυτό του. Είσαι η Χελώνα, όχι το Άγαλμα.
Ένα άλλο παράδειγμα: Το «Airplane Mode» vs «Blocking». Εσύ βάζεις το τηλέφωνό σου σε λειτουργία πτήσης επειδή η μπαταρία σου είναι χαμηλή και χρειάζεσαι να εξοικονομήσεις ενέργεια. Δεν είσαι θυμωμένος με το διαδίκτυο - απλά χρειάζεσαι ένα διάλειμμα από αυτό. Ο τοξικός άνθρωπος έχει γεμάτη μπαταρία, αλλά σε μπλοκάρει συγκεκριμένα. Είναι online, κάνει chat με άλλους, αλλά φροντίζει να ξέρεις ότι εσύ είσαι αποκομμένος.
Μια τρίτη συμπεριφορά: Η Πορσελάνη/ Ο Ραγισμένος Βράχος (Η Παγίδα της Ελπίδας)
Εδώ είναι που μπερδεύονται οι περισσότεροι άνθρωποι. Ο Ραγισμένος Βράχος ή Πορσελάνη είναι όταν φαινομενικά κάνεις τον Γκρίζο Βράχο (σωπαίνεις), αλλά αν ο άλλος επικοινωνήσει με δείγμα επανόρθωσης ο βράχος θα γίνει χίλια κομμάτια.
Η ευχή σου είναι: «Μακάρι η σιωπή μου να τον κάνει να καταλάβει πόσο με πλήγωσε και να ζητήσει συγγνώμη».
Το Πρόβλημα: Αυτό δεν είναι Γκρίζος Βράχος ή Χελώνα. Είναι Σιωπή Διαμαρτυρίας. Φαίνεσαι σκληρή απ' έξω, αλλά έχεις ρωγμές από όπου περιμένεις να μπει η κατανόηση.
Η Παγίδα Νο1: Αν έχεις απέναντί σου έναν πραγματικά τοξικό άνθρωπο, οι ρωγμές σου είναι επικίνδυνες. Δεν θα λάβεις την ειλικρινή συγγνώμη που περιμένεις, και η σιωπή σου θα χρησιμοποιηθεί εναντίον σου (θα πει ότι εσύ κάνεις μούτρα). Αν έχεις αυτή την τρίτη συμπεριφορά είσαι ευάλωτη σε περισσότερο πόνο.
Η Παγίδα Νο2: Αν δεν έχεις μπροστά σου έναν τοξικό άνθρωπο και εσύ κάνεις τον «Ραγισμένο Βράχο» (δηλαδή σωπαίνεις περιμένοντας να μαντέψει τι έχεις και να έρθει να σώσει τη σχέση), τότε αυτή η συμπεριφορά γίνεται τοξική για τη σχέση.
* Η Ειδοποιός Διαφορά με τη Χελώνα:
Για τη Χελώνα δεν τίθεται θέμα αν ο άλλος είναι τοξικός ή όχι, καθώς η συμπεριφορά της είναι σύμπτωμα και όχι στρατηγική. Κανείς δεν κλείνεται στο καβούκι του αν νιώθει ασφαλής. Η ίδια η ανάγκη της να κρυφτεί αποτελεί την απόδειξη ότι το περιβάλλον είναι ήδη τοξικό.
Το τελικό τεστ
Όταν αναρωτιέσαι αν είσαι τοξική, ρώτα τον εαυτό σου: «Όταν σωπαίνω, τι είδους σιωπή εκφράζω;»
Θέλω Αποσύνδεση; (Να με αφήσει ήσυχη) -> Είσαι η Χελώνα (Αμυντική). ✅
Θέλω Τιμωρία; (Να τον πονέσω) -> Είσαι το Άγαλμα (Επιθετική). ❌
Θέλω Κατανόηση; (Να καταλάβει το λάθος του) -> Είσαι ο Ραγισμένος Βράχος (Πληγωμένη). ⚠️
Η Λύση: Rebranding του «Επιλεκτικού»
Πρέπει να σταματήσουμε να βλέπουμε την επιλεκτικότητα ως ελάττωμα. Το να αποφεύγεις πολλούς ανθρώπους και χώρους που σερβίρουν "junk food" συμπεριφορές, δεν σημαίνει ότι είσαι μισάνθρωπος. Σημαίνει ότι κάνεις δίαιτα ακριβείας για μια ψυχή που τρέφεται μόνο με αλήθεια.
Στο Ινστιτούτο για τη Μείωση της Σχεσιακής Βλάβης και τη Δημόσια Εκπαίδευση για την Παθολογία, η θεραπεία εστιάζει στη διαχείριση – όχι τη μείωση – των υπερ-χαρακτηριστικών. Μαθαίνουμε να ζούμε την «ήρεμη ζωή» (quiet life), όχι από φόβο, αλλά από επιλογή ποιότητας.
Γιατί αν υπάρχει λόγος να εκτίθεσαι συνεχώς σε τοξικότητα – αν δεν μπορείς να αποφύγεις ορισμένα περιβάλλοντα – τότε πρέπει να κάνεις μια ζωή σαν αθλητής για να τα βγάλεις πέρα. Να έχεις αυστηρές ρουτίνες αυτοφροντίδας, να διαχειρίζεσαι το στρες καθημερινά, να έχεις ισχυρά δίκτυα υποστήριξης. Αλλά αν μπορείς να επιλέξεις την ήρεμη ζωή – μια ζωή με λιγότερα τοξικά ερεθίσματα – τότε αυτό είναι το υγιέστερο μονοπάτι.
Το Συμπέρασμα: Η Ολοκληρωμένη Απάντηση
Για χρόνια κοιτούσα τον καθρέφτη και αναρωτιόμουν: «Μήπως είμαι εγώ το πρόβλημα;». Ξέρω πως το γεγονός και μόνο ότι κάνεις αυτή την ερώτηση, είναι η μισή απάντηση. Γιατί η πραγματική τοξικότητα (όπως ο ναρκισσισμός) σπάνια περιλαμβάνει αυτο-αμφισβήτηση. Το «Άγαλμα» δεν ρωτάει αν είναι βαρύ· απλώς περιμένει να το θαυμάσουν.
Αλλά ποια είναι η άλλη μισή απάντηση; Πού βρίσκεται η οριστική απόδειξη ότι δεν είσαι εσύ το πρόβλημα; Η απόδειξη βρίσκεται στο πώς αντιδράς όταν ανακαλύπτεις ένα πρόβλημα.
- Η Διδαξιμότητα (Teachability): Ο τοξικός άνθρωπος τα ξέρει όλα. Ο άνθρωπος που αναζητά την υγεία, όταν βλέπει δυσκολία, ψάχνει λύση. Ζητά feedback. Είναι διατεθειμένος να ακούσεις την πιο σκληρή αλήθεια αρκεί να τον βοηθήσει να βελτιωθεί. Αυτή η ταπεινότητα μπροστά στη γνώση είναι το αντίδοτο της αλαζονείας.
- Η Εστίαση στη Λύση και όχι στην Εικόνα: Ο ναρκισσιστής θέλει δύναμη για να φαίνεται σπουδαίος. Ο μη ναρκισσιστής θέλει δύναμη για να λύνει προβλήματα. Αν για παράδειγμα όταν λέει κάποιος «είμαι κουρασμένος», δεν το λέει για να τον λυπηθούν (θυματοποίηση), αλλά ως δεδομένο για να πάρει καλύτερες αποφάσεις, τότε αυτό λέγεται υπευθυνότητα, όχι χειραγώγηση.
- Η Αναζήτηση Σύνδεσης: Ακόμα και μέσα από την απόσυρσή του, ο τελικός στόχος του ανθρώπου που θέλει να εξελιχθεί δεν είναι η μοναξιά. Είναι η υγιής σύνδεση. Φεύγεις από το τοξικό, όχι για να μείνεις μόνος, αλλά για να βρεις ή να χτίσεις το υγιές.
Εγώ μπορώ να δώσω την απάντηση για τον εαυτό μου. Εσείς το μόνο που ξέρετε για μένα είναι ότι έγραψα ένα βιβλίο που δεν θα με κάνει αρεστή ή δημοφιλή, δεν θα μου δώσει δύναμη για να φαίνομαι σπουδαία. Αντίθετα, ίσως με “αποσύρει” ακόμα περισσότερο, οδηγώντας με όμως στην αναζήτηση της αληθινής σύνδεσης που προκύπτει μέσα από τη δημόσια εκπαίδευση για τις παθολογικές σχέσεις. Γιατί όσα περισσότερα γνωρίζουμε για τις σχέσεις μας, τόσα περισσότερα μπορούμε να αλλάξουμε προς το καλύτερο.
Όσο για εσάς, αυτή είναι μια απάντηση που καλείστε να δώσετε μόνοι σας. Σας εύχομαι να έχετε τη διαύγεια να τη βρείτε και την κατάλληλη καθοδήγηση όποτε τη χρειάζεστε.
Μπορώ να σας πω ότι τώρα, όταν κοιτάζω τον καθρέφτη, δεν βλέπω πια έναν άνθρωπο που «δεν ταιριάζει». Bλέπω έναν άνθρωπο που έχει δικαίωμα να επιλέγει το περιβάλλον του. Έναν άνθρωπο που δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι οι άλλοι είναι «κυάνιο» για να έχει το δικαίωμα να τους αποφύγει. Αρκεί να αναγνωρίσει ότι για τη δική του βιολογία, είναι «junk food». Δεν είναι σνομπισμός, είναι αυτοσεβασμός. Και αυτός ο αυτοσεβασμός είναι απαραίτητος για να συνεχίσω και εγώ τον αγώνα που δίνω για να μη γίνομαι και εγώ άθελά μου τοξική σε άλλους.
Είναι η θεραπεία και η ψυχοεκπαίδευση που έκανα που μου δίνουν το θάρρος να προσπαθώ να μην τρώω σκουπίδια – να αποφεύγω δηλαδή τη συμπεριφορά χωρίς ηθικό βάρος: τα μικρά ψέματα, τη διπροσωπία, τα κρυφά συμβόλαια, τη χειραγώγηση, την απουσία αυθεντικότητας – ακόμα κι αν πολλοί γύρω μου οργανώνουν συμπόσιο με αυτά.
Αλλά ξέρω ότι αυτό δεν με κάνει τοξική. Με κάνει επιλεκτική. Με κάνει αυθεντική. Η αλήθεια είναι ότι με κάνει πιο υγιή από ποτέ.
