Όταν το Παρελθόν «χτυπάει» την Πόρτα του Νοσοκομείου
Πρόσφατα διάβασα ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στον Guardian με τίτλο «The impossible task of caring for ageing parents who did not care for you» — και παρόλο που δεν αφορά αποκλειστικά ναρκισσιστές γονείς, με έκανε να σκεφτώ πολλές ιστορίες φίλων και γνωστών που αναγνωρίζουν σε αυτές τις σελίδες κάτι από τη δική τους ζωή.
Η έρευνα που παρουσιάζεται εκεί είναι αποκαλυπτική: σύμφωνα με μελέτη του 2015 που αναφέρεται στο κείμενο, όσοι φροντίζουν γονείς με ιστορικό κακοποίησης ή παραμέλησης εμφανίζουν σημαντικά συχνότερα συμπτώματα κατάθλιψης σε σχέση με τους υπόλοιπους φροντιστές — κάτι που δεν εκπλήσσει όσους έχουν ζήσει αυτή την εμπειρία, αλλά αξίζει να το βλέπουμε και σε ψυχρά αριθμητικά δεδομένα.
Η καθηγήτρια κοινωνιολογίας Emma Kirby από το Πανεπιστήμιο UNSW περιγράφει πώς «η κοινωνία θεωρεί τη φροντίδα των γονέων ως μια αυτονόητη και ασφαλή δυναμική», παραβλέποντας έτσι δεκαετίες τραύματος. Πρόσθεσε δε κάτι που εγώ θα έλεγα ότι είναι η πεμπτουσία του θέματος: το ενήλικο παιδί καλείται να διαχειριστεί ταυτόχρονα τη στενή προσωπική φροντίδα — μπάνιο, φαγητό, ιατρικά ραντεβού — και τα συναισθηματικά ζητήματα που χρονολογούνται από την παιδική ηλικία.
Ο ψυχολόγος Gery Karantzas από το Πανεπιστήμιο Deakin προσθέτει ότι η εσωτερική υποχρέωση για καλοσύνη (filial obligation) — αυτή η βαθιά αίσθηση καθήκοντος προς τους γονείς — είναι τόσο ισχυρή που μπορεί να οδηγήσει σε αυτοθυσία και ψυχικά προβλήματα. Ενώ παρατηρεί με αφοπλιστική ειλικρίνεια: «Συνήθως είναι η μεγαλύτερη κόρη που παίρνει τη 'δουλειά'» — δεν είναι αγάπη, είναι κοινωνική κατανομή βάρους.
Η έρευνα βρήκε ότι πολλοί άνθρωποι φροντίζουν τους τοξικούς γονείς τους όχι από καθήκον (duty), αλλά ως πράξη καλοσύνης (kindness) που πηγάζει από το δικό τους σύστημα αξιών, και όχι επειδή ο γονέας το «αξίζει». Αλλά τι σημαίνει αυτό για τους φροντιστές;
Και στις δύο περιπτώσεις, το κόστος είναι τεράστιο — γιατί ούτε το καθήκον, ούτε η καλοσύνη, προστατεύουν από την επανενεργοποίηση του τραύματος.
Αυτό το άρθρο με έκανε να σκεφτώ τι σημαίνει όλο αυτό στο πλαίσιο μιας οικογένειας με ναρκισσιστή γονέα — γιατί, κακά τα ψέματα, η ασθένεια μπορεί να αλλάζει τις σωματικές αντοχές, αλλά σπάνια αλλάζει τον χαρακτήρα. Αντιθέτως, η έρευνα αναφέρει ότι παθήσεις όπως η άνοια ή το Αλτσχάιμερ συχνά βγάζουν στην επιφάνεια (ή εντείνουν) επιθετικές συμπεριφορές, καθιστώντας τον γονέα θύτη για δεύτερη φορά.
Ναρκισσισμός και η Παγίδα της Ευαλωτότητας
Υπάρχει μια στιγμή σε σχεδόν κάθε μακροχρόνια τοξική δυναμική όπου οι ρόλοι φαίνεται να αντιστρέφονται. Ο άνθρωπος που κυριαρχούσε μέσω της επιβολής, αρχίζει να «κυριαρχεί» μέσω της αδυναμίας. Μια ξαφνική περιπέτεια υγείας, μια ομολογία ευαλωτότητας, η παραδοχή μιας ανικανότητας διαχείρισης των βασικών ή έστω η προχωρημένη ηλικία.
Εδώ εμφανίζεται ο Συνασπισμός της Σιωπής: Οι συγγενείς και οι φίλοι που σπεύδουν να κατηγορήσουν το θύμα δεν το κάνουν απαραίτητα από κακία. Το κάνουν γιατί είναι πιο εύκολο να επιτεθείς σε εκείνον που βάζει όρια, παρά να παραδεχτείς ότι ο «πυλώνας» της οικογένειας είναι δυσλειτουργικός. Όταν το περιβάλλον λέει «κοίτα πώς κατάντησε εξαιτίας σου», ουσιαστικά σου ζητάει να θυσιάσεις την ψυχική σου υγεία στον βωμό της δικής του ηρεμίας. Θέλουν να επιστρέψεις στο ρόλο του θύματος, γιατί ένας «βελτιωμένος» ναρκισσιστής υπό την επίβλεψη ενός ενοχικού θύματος είναι ένα σενάριο που δεν ταράζει το status quo. Το να κατηγορήσουν εσένα, τους απαλλάσσει από την ανάγκη να εξετάσουν το δικό τους μερίδιο ευθύνης ή την τύφλωσή τους όλα αυτά τα χρόνια.
Πέρα όμως από την άρνηση της αλήθειας, ως ψυχολογική άμυνα, υπάρχει όμως και ένας πιο πεζός, κυνικός λόγος: η κοινωνική τεμπελιά. Όσο εσύ παραμένεις ο «απορροφητήρας» της τοξικότητας και ο αποκλειστικός φροντιστής, οι υπόλοιποι μπορούν να συνεχίζουν τη ζωή τους ανενόχλητοι. Αν εσύ αποχωρήσεις ή θέσεις όρια, η ευθύνη —πρακτική και συναισθηματική— κινδυνεύει να διαχυθεί σε αυτούς. Σε πιέζουν να γυρίσεις στο ρόλο του θύματος, όχι από αγάπη για τον ασθενή, αλλά για να μη χρειαστεί να λερώσουν εκείνοι τα χέρια τους.
Ο Ελιγμός της Μαλακής Δύναμης
Συχνά, αυτή η ευαλωτότητα συνοδεύεται από μια ξαφνική βελτίωση της συμπεριφοράς. Ο θύτης γίνεται «μαθητής», ζητά συμβουλές, δείχνει σεβασμό. Είναι γνωστή η φράση ότι «οι άνθρωποι μαλακώνουν με την ηλικία». Είναι όμως μεταμέλεια; Είναι αλλαγή προσωπικότητας; Οι ναρκισσιστές έχουν μεγάλη επίγνωση των δυναμικών εξουσίας. Όταν οι ίδιοι έχουν ανάγκη, ενώ ταυτόχρονα το «θύμα» έχει γίνει ανεξάρτητο, ο ναρκισσιστής υποχρεώνεται σε ελιγμό για να διατηρήσει την πρόσβαση. Πρέπει να είμαστε ειλικρινείς: ο ναρκισσισμός, όπως και άλλες καταστάσεις που άπτονται της δομής της προσωπικότητας, είναι μια παγιωμένη κατάσταση. Η πραγματική αυτοβελτίωση υπάρχει αλλά αφορά μη παθολογικές περιπτώσεις. Εδώ, όποια αλλαγή εμφανίζεται είναι συνήθως «πολύ μικρή, πολύ αργά». Όπως λένε και στους Ανώνυμους Αλκοολικούς, χρειάζεται η σοφία για να αποδεχτούμε αυτά που δεν αλλάζουν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ακαμψίας όταν παρά τα προβλήματα, όταν οι δυναμικές δεν έχουν αλλάξει, είναι οι αρχετυπικοί πατριάρχες στην ποπ κουλτούρα (όπως ο John Dutton στο Yellowstone), που χρησιμοποιούν την κληρονομιά ή την ίδια τους την επιβίωση ως αγχόνη για τα παιδιά τους. Αυτοί αρνούνται να λυγίσουν ακόμα και όταν το σώμα τους προδίδει γιατί δεν έχουν τίποτα να κερδίσουν. Αξίζει να δείτε τη σειρά για να δείτε πώς ο ναρκισσιστής έχει διαμορφώσει τις προσωπικότητες των παιδιών του. Και δείτε το άρθρο μου για τους ναρκισσιστές στην οικογένεια εδώ.
Για να καταλάβετε αν οι άνθρωποι που βρίσκονται σε αδυναμία άλλαξαν πράγματι μέσα τους ή απλά αντιλήφθηκαν την αλλαγή στη δυναμική εξουσίας, δείτε πώς συμπεριφέρονται σε δύο καταστάσεις: όταν αρνείστε να τους εξυπηρετήσετε, και όταν βρίσκεστε μπροστά σε τρίτους.
Στην πρώτη περίπτωση, οι ναρκισσιστές συνήθως θα σας δημιουργήσουν ενοχές -ακόμα και εμμέσως, π.χ. με αποκάλυψη μιας νέας ασθένειας. Στη δεύτερη περίπτωση, συνήθως «ξεχνιούνται»· δεν αντέχουν να υπάρχει πιθανότητα να φανεί η ευαλωτότητά τους μπροστά σε κοινό, οπότε θα ξαναγίνουν τοξικοί για να ανακτήσουν εξουσία πάνω σας -με κάποιο σχόλιο ή χειρισμό που μόνο εσείς θα καταλάβετε.
Η ασθένεια μπορεί να μαλακώσει τους τόνους, αλλά δεν καθαρίζει το ποινικό μητρώο της ψυχής.
Η Στοχοποίηση του Θύματος και η Ψευδαίσθηση του Ελέγχου
Οι «θεατές» που αρνούνται να δουν το βάθος του τραύματος, σπεύδουν να ενοχοποιήσουν το θύμα:- «Τώρα που είναι σε αναπηρικό καροτσάκι, θα επιμείνεις στα όριά σου;»
- «Μήπως η άρνησή σου να τον φροντίσεις επιδεινώνει τη νευρολογική του κατάσταση;»
- Η ανάγκη για έναν «Δίκαιο Κόσμο»: Πολλοί πιστεύουν υποσυνείδητα ότι αν είσαι «καλός», θα σου συμβούν μόνο καλά πράγματα. Άρα, αν υποφέρεις από έναν τοξικό άνθρωπο, «κάτι θα έκανες κι εσύ». Αυτή η λογική χρησιμοποιείται ιστορικά για να δικαιολογήσει την καταπίεση ολόκληρων κοινωνικών ομάδων, βαφτίζοντας τη μοίρα τους ως «κάρμα» ή «θεϊκή τιμωρία».
- «Ε, τώρα που σε βλέπει συχνά, μάλλον δεν άντεξε η καρδιά του -από τη χαρά του.»
- «Μήπως της είπες κάτι καινούργιο που την στενοχώρησε;»
Η αλήθεια είναι ότι οι άνθρωποι αρρωσταίνουν τυχαία —όχι επειδή οι πράξεις σας ή οι παραλείψεις σας ενεργοποιούν τα γονίδια τους. Ακόμα κι έτσι να είναι, αυτοί ευθύνονται για το πώς διαχειρίζονται το άγχος που έχουν σε σχέση με τους άλλους και με εσάς.
Όπως και εσείς είστε υπεύθυνοι για τη θεραπεία σας και να βγείτε από την κατάσταση του δικού σας άγχους. Όταν κάποιος λέει «αυτός με αρρώστησε» ουσιαστικά λέει «δεν έχω όρια και έχω συγχωνέψει το σώμα μου με κάποιον άλλον».
Το «άγχος» είναι μια βολική δικαιολογία για όσους θέλουν να παίξουν στο Τρίγωνο του Δράματος (Θύτης-Θύμα-Σωτήρας), γιατί η επόμενη ερώτηση όταν έχεις άγχος που σε αρρωσταίνει είναι «ποιος και τι σε άγχωσε και ποιος θα σε σώσει».
Σε μία εκδοχή του τρίγωνου του Δράματος ο θύτης γίνεται θύμα, εσύ γίνεσαι ο θύτης επειδή έβαλες όρια, και ο τρίτος παριστάνει τον σωτήρα.
Ο στόχος είναι να μην έχουμε καμία εμπλοκή με αυτό το τρίγωνο: NO BLAME GAME.
Οι γιατροί καλά κάνουν και λένε ότι πρέπει να μειώσουμε το άγχος στη ζωή μας, γιατί δεν βοηθάει πουθενά, αλλά εκτός ίσως από την οικογενειακή ψυχοθεραπεία κανένας γιατρός δεν δίνει συγκεκριμένες οδηγίες αλλαγής συμπεριφοράς σε άλλα πρόσωπα εκτός από τον ασθενή. Και πόσοι ναρκισσιστές κάνουν θεραπείες με άλλους; Αμελητέο νούμερο.
Η αλήθεια όμως είναι ότι και χωρίς άγχος η βιολογία φθίνει και φθείρεται. Είναι πολύ σκληρό, αλλά είναι πιο σκληρό να θυματοποιούμε άτομα που βρίσκονται σε συγκεκριμένους ρόλους σε σχέση με τον όποιο ασθενή για να αισθανθούμε εμείς καλύτερα.
Από την άλλη, υπάρχουν οι «μοντέρνοι» επικριτές που, με έναν μανδύα ψυχολογίας, θα σε κατηγορήσουν για συνεξάρτηση:
- «Αφού ξέρεις ότι είναι τοξικός, γιατί κάθεσαι και τον φροντίζεις; Μάλλον σου αρέσει να ταλαιπωρείσαι.»
- «Αν είχες δουλέψει το τραύμα σου, δεν θα ένιωθες την ανάγκη να είσαι εκεί.»
Σε κάθε περίπτωση, ο τρίτος ενοχοποιεί τον άνθρωπο με το τραύμα αντί να του συμπαρασταθεί. Αντί να προσφέρουν έναν ασφαλή χώρο, προσφέρουν κριτική.
Η μόνη υγιής αντίδραση από έναν φίλο ή συγγενή θα ήταν: «Καταλαβαίνω ότι αυτό που περνάς πρέπει να είναι τρομερά δύσκολο. Πώς αισθάνεσαι εσύ μέσα σε αυτό;» ή ξεκάθαρα: «Μην έχεις ενοχές· κάνεις ό,τι καλύτερο μπορείς με τις συνθήκες που σου δόθηκαν.»
Τι Πραγματικά Χρωστάς —και Τι Όχι
Το κείμενο αυτό δεν υποστηρίζει ότι η συγχώρεση και η φροντίδα ενός ναρκισσιστή είναι αδυναμία. Υποστηρίζει ότι η συγχώρεση είναι μια αυστηρά προσωπική υπόθεση του θύματος. Το αν, πότε και πώς θα εκφραστεί, είναι δικό του θέμα και κανενός τρίτου.
Μερικοί λένε πως «ακόμα και αν δεν αλλάζει ο ναρκισσιστής, η δική σου ανθρωπιά κρίνεται από το αν μένεις δίπλα στον ετοιμοθάνατο». Η ανθρωπιά δεν είναι μια επιταγή που εξαργυρώνει ο θύτης όποτε τον βολεύει. Αν η ανθρωπιά ορίζεται ως η υποχρέωση του θύματος να δέχεται κακοποίηση μέχρι την τελευταία πνοή του θύτη, τότε δεν μιλάμε για ανθρωπιά, αλλά για συνέργεια στην αυτοκαταστροφή.- Από ποιον κρίνεται; Από μια κοινωνία που λατρεύει τους «μάρτυρες» γιατί οι μάρτυρες δεν προκαλούν φασαρία.
Είναι κακία; Όχι. Κακία είναι να απαιτείς από έναν άνθρωπο που έχει ήδη διαλυθεί, να προσφέρει τον εαυτό του ως σπονδή σε έναν άνθρωπο που δεν αναγνώρισε ποτέ το λάθος του.
Η σκληρή αλήθεια: Η συγχώρεση χωρίς μεταμέλεια από την άλλη πλευρά δεν είναι «ανωτερότητα», είναι ψυχολογική αποσύνδεση.
- Δεν είσαι υπεύθυνη για το πώς αντιδρά η φυσιολογία του άλλου στην αλήθεια σου.
- Η βιολογία των ανθρώπων δεν είναι δικαστήριο ηθικής.
«είναι πολύ ενδιαφέρον που το βλέπεις έτσι, θα ρωτήσω αυτό που ρωτάς τον γιατρό του.»
Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε αυτό το κείμενο, ίσως σε ενδιαφέρει και το βιβλίο «Αποχαιρετώντας τους τοξικούς ανθρώπους» (εκδόσεις iWrite) ή τα σχετικά posts του blog για τις τοξικές σχέσειςκαι για τη σημασία της δημόσιας εκπαίδευσης για τον ναρκισσισμό.
