Human vs The Algorithm

 

Δοκίμιο · Ψηφιακή ζωή · Ταυτότητα

Σημειώσεις μιας δημιουργού που δεν χωράει σε standard-sized κουτί

Πώς μια viral στιγμή με δίδαξε ότι η σιωπή του αλγορίθμου μπορεί να είναι η υψηλότερη μορφή αναγνώρισης της ανθρώπινης φύσης — και γιατί το να μην μπαίνεις σε μόνιμες κατηγορίες μπορεί να είναι ένας έντιμος τρόπος ύπαρξης online.

Κίρα Καρνέζη Συγγραφέας · Ποιήτρια · Ερευνήτρια ψυχικής υγείας · Project delivery professional  · Αρθρογράφος σε ελληνικά and in English

Ένα πρωί ξύπνησα και ο αλγόριθμος είχε αποφασίσει ότι ήμουν ενδιαφέρουσα. To reel μου για το Persepolis της Marjane Satrapi — οι γραμμές της, η επανάστασή της, το μελάνι της — είχε φτάσει σε 25.000 λογαριασμούς. Έχω ~200 φίλους στα social media σύνολο. Τα notifications έφταναν συνεχώς, σαν κύματα από likes και shares ανθρώπων από χώρες που δεν έχω επισκεφτεί ποτέ, που αντιδρούσαν στη μυθιστοριογραφία με εικόνες μιας γυναίκας για την ιρανική επανάσταση, ένα βίντεο αναρτημένο από μια Ελληνίδα συγγραφέα που ζει στην Αγγλία, πιθανώς σε λάθος ώρα της ημέρας.

Το viral είναι ένα φτηνό ναρκωτικό. Μάζεψα τα screenshots σαν αποθέματα για τον χειμώνα της επερχόμενης αδιαφορίας.

Και μετά έγινε διδακτικό. Γιατί εδώ είναι αυτό που επιβεβαίωσε ο αλγόριθμος, χωρίς να το σκοπεύει: μπορεί να μετρήσει τα κλικ, αλλά δεν έχει την παραμικρή ιδέα τι μετράει.

Ι

Το παράδοξο της ορατότητας

Όταν η μηχανή λέει «ναι» — και εσύ ξέρεις ότι δεν μπορείς να συνεχίσεις

Το reel για τις εμπειρίες της Satrapi έγινε viral γιατί ταίριαζε σε ένα σχήμα που αναγνωρίζει ο αλγόριθμος: οπτικό με υψηλή αντίθεση ασπρόμαυρου, μια καλλιτέχνις γυναίκα, πολιτικό περιεχόμενο που προκαλεί σοκ και θυμό, ένα καταξιωμένο έργο με το οποίο οι μορφωμένοι άνθρωποι νιώθουν ασφαλείς και διανοητικά χωρίς ρίσκο να αλληλεπιδρούν και σχετικό με την επικαιρότητα (τον πόλεμο στο Ιράν και τη μέρα της γυναίκας). Ήταν, με αλγοριθμικούς όρους, clippable — αναπαράξιμο, μοιράσιμο, μια γνωστή ποσότητα ντυμένη με το χέρι μου.

Το πρόβλημα είναι ότι το να δημοσιεύω επίκαιρα σχόλια με βάση τη δουλειά άλλων δεν είναι αυτό που κάνω. Γράφω για τα υπαρξιακά ζητήματα της ελληνικής ταυτότητας — στα ελληνικά κυρίως, αλλά και στα αγγλικά όταν το θέμα το απαιτεί ή το κοινό το ζητά. Γράφω ποίηση. Γράφω για τους τοξικούς ανθρώπους, για ναρκισσιμό και δεσμό τραύματος. Έχω γράψει ένα ολόκληρο βιβλίο στα αγγλικά για τους ελληνικούς μύθους και τα αρχέτυπα, έχω μεταφράσει τα Παράδοξα της Ελληνικής Ταυτότητας για αγγλόφωνο κοινό, έχω κανάλι στο YouTube που απευθύνεται σε ανθρώπους που δεν διαβάζουν ελληνικά αλλά ενδιαφέρονται για την Ελλάδα με τρόπο που ξεπερνά τα νησιά και τον καλό καιρό.

25k+

Views on Persepolis reel

200

Friends / followers

1

Languages it recognised

Τίποτα από αυτά δεν χωράει σε κουτί. Δεν κάνω βίντεο με πρόσωπο. Εναλλάσσω γλώσσες ανάλογα με το θέμα και το κοινό, όχι ανάλογα με τι ανταμείβει η πλατφόρμα. Κινούμαι ανάμεσα σε ποίηση, πολιτική ανάλυση, προσωπικό δοκίμιο και ψυχολογική θεωρία. Ο αλγόριθμος, μπροστά στο προφίλ μου, συναντά κάτι σαν έντυπο απογραφής με ασυμβίβαστες απαντήσεις: ελληνικά ή αγγλικά; λογοτεχνία ή αυτοβοήθεια; diaspora content ή ακαδημαϊκό; Ελληνίδα που γράφει για Έλληνες ή Ελληνίδα που εξηγεί την Ελλάδα στον κόσμο; Και η απάντηση, βεβαίως, είναι: και τα δύο, και τα τέσσερα, και κάτι παραπάνω.

Instagram / blog

κυρίως ελλ.

YouTube

κυρίως αγγλ.

Βιβλία

ελλ. + αγγλ.

Αυτό δεν είναι ασυνέπεια. Είναι μια συνειδητή επιλογή να βρίσκεσαι εκεί που βρίσκεται το κοινό σου — και το κοινό μου είναι ο Έλληνας της διασποράς που σκέφτεται στα ελληνικά αλλά ζει στα αγγλικά, και ο αγγλόφωνος που αγαπά την Ελλάδα βαθύτερα από όσο η ταξιδιωτική βιομηχανία του επιτρέπει να την καταλάβει, και ο Έλληνας που ζει στην Ελλάδα αλλά θέλει να την δει με μια φρέσκια ματιά.

Ας είμαστε ειλικρινείς: δεν έχω στρατηγική δημοφιλίας. Η "στρατηγική" μου, αν μπορεί να ειπωθεί έτσι, είναι η αυτοπραγμάτωση — η ανάγκη να είμαι αυτό που μόνο εγώ μπορώ να είμαι με τον τρόπο που είμαι —  και παράλληλα να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου δημόσια για το ότι μπορώ να υπάρχω ως σύνολο και όχι ως θραύσμα. Αυτό έχει ένα τίμημα: δεν έχω σταθερό κοινό. Και αυτό δεν είναι παράπονο, είναι η καταγραφή μιας πραγματικότητας. Το σύστημα είναι φτιαγμένο για το "Ένα Πράγμα" (τον γυμναστή, τον ψυχολόγο, την ποιήτρια). Όταν είσαι "Πολλά", η επικοινωνία με τη μηχανή καταρρέει. Δεν είναι παράσημο ποιότητας η έλλειψη αριθμών, είναι απλώς η απόδειξη ότι η πολυεπίπεδη φύση παραμένει αμετάφραστη.

Ο αλγόριθμος δεν τιμωρεί την πολυπλοκότητα. Απλώς δεν μπορεί να τη μεταβολίσει.

ΙΙ

Η ανατομία του viral

Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να «φάει» η μηχανή

Ο αλγόριθμος δεν είναι κακός. Είναι, με την πιο κυριολεκτική έννοια, μηχανικός. Βελτιστοποιεί για engagement, και το engagement θέλει σοκ — γρήγορο, έντονο, αδύνατο να αγνοηθεί. Ο θυμός είναι το πιο εύκολο καύσιμο: λειτουργεί αυτόματα, δεν απαιτεί σκέψη, δεν απαιτεί χρόνο. Το χιούμορ μπορεί επίσης να δουλέψει, αλλά είναι πιο δύσκολο να το χτίσεις. Αυτό που σίγουρα δεν δουλεύει είναι η νηφαλιότητα — η ψυχρή ανάλυση, η μετριοπάθεια, η σκέψη που χρειάζεται δύο λεπτά για να αναπτυχθεί. Δεν υπάρχει χρόνος για πολυπλοκότητα όταν ο αντίχειρας ήδη σκρολάρει.

Η συμπόνια, από την άλλη, απαιτεί ιστορικό. Η ανάλυση απαιτεί υπομονή. Η μνήμη απαιτεί την προθυμία να αλλάξεις από αυτό που συναντάς. Και η αμφιγλωσσία — η αληθινή αμφιγλωσσία, όχι η στρατηγική χρήση δύο γλωσσών για να διπλασιάσεις το reach, αλλά το να σκέφτεσαι διαφορετικά σε κάθε γλώσσα για διαφορετικό κοινό — είναι ίσως το πιο αδύνατο πράγμα να κατηγοριοποιήσει ένα σύστημα που θέλει μία γλώσσα, ένα κοινό, ένα μήνυμα. 

Θέλει απλά να σε βάλει σε ΕΝΑ κουτί.

Οι Έλληνες αναγνώστες μου δεν με βρήκαν επειδή με ανέδειξε ο αλγόριθμος. Με βρήκαν επειδή κάποιος γνωστός τους τούς είπε: αυτό ακριβώς προσπαθούσα να πω εγώ ή επειδή μόνοι τους αποφάσισαν ότι θέλουν κάτι παραπάνω από γρήγορη κατανάλωση περιεχομένου.  Οι αγγλόφωνοι αναγνώστες μου δεν με βρήκαν επειδή έψαχναν «Greek content creator». Με βρήκαν επειδή έψαχναν μια Ελλάδα που δεν τους είχε δείξει ποτέ το TripAdvisor.

Δεν υπάρχουν hashtags για τη σιωπηλή αξιοπρέπεια του να επιβιώνεις έναν αιώνα χωρίς ούτε ένα κλικ.

ΙΙΙ

Το ζήτημα της νομιμότητας

Το να είσαι «σφάλμα στο σύστημα» — και γιατί μπορεί να είναι ακριβώς αυτό το νόημα για κάποιους από εμάς

Όταν πέρασε η viral στιγμή και οι αριθμοί επέστρεψαν στα μέτρια επίπεδά τους με ένοιαξε. Ας μην υποκρινόμαστε. Όταν η οθόνη γεμίζει φως, νιώθεις ότι κάτι συμβαίνει. Αλλά η απογοήτευση δεν ήρθε από την πτώση των αριθμών (τα 10 likes παραμένουν για μένα μια θαυμαστή σύνδεση). Ήρθε από τη συνειδητοποίηση ότι το σύστημα με επιβράβευσε για τη δουλειά κάποιου άλλου. Το viral ήταν το Persepolis, έστω με την δική μου ματιά και επιμέλεια, αλλά δεν ήταν κάτι που δημιούργησα αυθεντικά με τη δική μου φωνή. Εκεί ένιωσα τον πειρασμό: "πώς μπορώ να το κρατήσω αυτό το viral;". Η απάντηση ήταν ακαριαία και ήσυχη: Δεν μπορώ να το κρατήσω. Με νοιάζει να ακουστεί το μήνυμα, αλλά όχι αν το τίμημα είναι η απώλεια της ακεραιότητας της δουλειάς μου.

Αμέσως μετά, μέσα στη σιωπή, διαμορφώθηκε η επόμενη ερώτηση: είναι αληθινό αυτό που κάνω, αν κανένα σύστημα δεν το αναγνωρίζει;

Αλλά αυτή η παγίδα ανήκει στη μηχανή, όχι σε μένα.

Όταν γράφω για τη σχέση της συντηρητικής γιαγιάς μου με τον κομμουνιστή γείτονά της — πώς τον υπερασπιζόταν στην εκκλησία λέγοντας «δεν είναι κακός, δεν θέλει να σκοτώσει κόσμο» και πώς έβαλε το όριο της όταν της είπαν ότι ο Χριστός ήταν ο πρώτος κομμουνιστής — καταγράφω μια βιωμένη φιλοσοφική πολυπλοκότητα που δεν χωράει σε καμία πολιτική κατηγορία. Επομένως, ο αλγόριθμος δεν μπορεί να προωθήσει αυτή την ιστορία γιατί δεν ξέρει αν να τη βάλει στο «ελληνικό περιεχόμενο», στη «θρησκεία», στην «πολιτική» ή στην «οικογενειακή μνήμη». Και η απάντηση είναι ότι ανήκει σε όλα αυτά ταυτόχρονα — πράγμα που για έναν αλγόριθμο ισοδυναμεί με σφάλμα, και για έναν αναγνώστη ισοδυναμεί με αλήθεια.

ΙV

Το σχήμα της δουλειάς μου

Για το να γράφεις στα ελληνικά και στα αγγλικά, από την Αγγλία, για τον κόσμο

Υπάρχει ένα επιπλέον στρώμα αορατότητας ενσωματωμένο στη δική μου θέση — και δεν είναι αυτό που νομίζει κανείς. Δεν είναι ότι γράφω σε «μια μικρή γλώσσα». Είναι ότι γράφω και στις δύο γλώσσες, για δύο εντελώς διαφορετικά κοινά, με τρόπο που δεν εξυπηρετεί τη λογική της πλατφόρμας.

Το ελληνικό κοινό των social media με συναντά κυρίως στα ελληνικά, στις ιστορίες ταυτότητας, στα ποιήματα, στην ανάλυση της ελληνικής ψυχής. Το αγγλόφωνο κοινό με συναντά αλλού: στο YouTube, στο βιβλίο για τα ελληνικά αρχέτυπα, στη μετάφραση των Παραδόξων — άνθρωποι που δεν διαβάζουν ελληνικά αλλά θέλουν να καταλάβουν τη σύγχρονη Ελλάδα βαθύτερα από όσο τους επιτρέπει μια τουριστική διαφήμιση. Αυτό δεν είναι ασυνέπεια. Είναι μια συνειδητή επιλογή να βρίσκεσαι εκεί που βρίσκεται το κοινό σου — και το κοινό μου δεν κατοικεί σε μία πλατφόρμα, σε μία γλώσσα, σε ένα format.

Για τον αλγόριθμο όμως, αυτό είναι ακόμα χειρότερο από το να είσαι ένας αμιγώς ελληνικός λογαριασμός. Τουλάχιστον μια «Ελληνίδα συγγραφέας που γράφει στα ελληνικά» είναι μια κατηγορία. Μια δημιουργός που γράφει βιβλία στα αγγλικά για αγγλόφωνους, μεταφράζει τη δική της δουλειά, κάνει βίντεο σε μια γλώσσα και blog σε άλλη, και αρνείται να ορίσει ένα μόνο κοινό — αυτή είναι απλώς ένα μόνιμο σφάλμα ταξινόμησης.

Δεν κατηγορώ τον αλγόριθμο, ούτε παίζω blame games. Το σύστημα είναι αυτό που είναι — ένας καθρέφτης που αντανακλά μόνο συγκεκριμένες συχνότητες. Το παρατηρώ όπως ένας βιολόγος παρατηρεί ένα φαινόμενο (αν και πάντα εγώ είμαι το υποκείμενο των πειραμάτων μου). Δεν περιμένω τίποτα από κάτι εξωτερικό, όπως ένας αλγόριθμος, ούτε θεωρώ την απουσία από τα σόσιαλ μίντια "έντιμη" και την επιτυχή παρουσία "ανέντιμη" (αντιθέτως παρακολουθώ πολλούς ποιοτικούς λογαριασμούς με μεγάλους αριθμούς). Απλώς αναγνωρίζω ότι η τεχνολογία, ενώ ενώνει, συχνά αποτυγχάνει να μεταφέρει το βάρος της αληθινής ανθρώπινης πολυπλοκότητας.

Ο αλγόριθμος θέλει να διαλέξεις γλώσσα, κοινό, κατηγορία. Εγώ επέλεξα ακρίβεια.

V

Αυτό που αποφάσισα

Συνειδητή παρουσία και συνειδητή απουσία

Δεν ξέρω με τι ρυθμό θα συνεχίσω στα social media. Έχω πολύ συγγραφικό έργο το οποίο σέβομαι -και από αυτοσεβασμό και μόνο θέλω να ολοκληρώσω την προώθησή του (ναι, παιδιά θέλω να προωθήσω το έργο μου, είμαι περήφανη για αυτό!). Από την άλλη, αυτή την περίοδο εκπαιδεύομαι ως career coach. Είναι μια δέσμευση που απαιτεί χρόνο, εστίαση και μια διαφορετική μορφή παρουσίας. Ο αλγόριθμος δεν μπορεί να καταλάβει γιατί μια δημιουργός "σιωπά" για να σπουδάσει ή για να ζήσει offline. Θα το εκλάβει ως πτώση του engagement, ως αποτυχία. Αλλά για μένα είναι η απαραίτητη ανάσα του ανθρώπου πίσω από το pen name. Αυτό είναι το ρίσκο μου: να είμαι ένας άνθρωπος που χρειάζεται διαλείμματα, σε έναν κόσμο που απαιτεί αέναη ροή.

Αυτό που ξέρω είναι ότι δεν θα αλλάξω για χάρη του αλγορίθμου. Δεν θα δημοσιεύω αποκλειστικά πάνω στη δουλειά άλλων καλλιτεχνών για να κυνηγήσω την επόμενη viral στιγμή. Δεν θα σταματήσω να γράφω στα αγγλικά όταν το θέμα το ζητά, ούτε στα ελληνικά για χάρη του reach. Η εξέλιξη θα έρθει από τις δικές μου ανάγκες και επιλογές — όχι από τη λογική της πλατφόρμας.

Γιατί εδώ είναι αυτό που σε διδάσκει ήσυχα μια viral στιγμή: 

1. Ο αλγόριθμος μπορεί να σε αναδείξει. Δεν μπορεί να σε αντικαταστήσει. Οι 25.000 που είδαν ένα reel δεν ξέρουν αυτά που ξέρω εγώ. Οι εκατό άνθρωποι που διαβάζουν τα δοκίμιά μου και τα ποιήματά μου και αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στην πορεία — αυτοί είναι αυτοί για τους οποίους γράφω. Και οι αγγλόφωνοι που με βρίσκουν μέσα από ένα βιβλίο για τους μύθους και μένουν για τα παράδοξα — αυτοί επίσης.

2. Ο αλγόριθμος κάνει ό,τι θέλει. Κι εγώ κάνω ό,τι θέλω. Οι δύο αυτές πορείες είναι ανεξάρτητες — και αυτό, παραδόξως, με ελευθερώνει.

Αν με βρεις, χαίρομαι. Αν με ξαναβρείς, ακόμα περισσότερο.

Thank you, reader, may our paths cross again.

3. Η μηχανή μπορεί να μετρήσει τα κλικ. Ποτέ δεν θα καταλάβει το βάρος τους.

«Η βιασύνη να βγάλουμε ένα συμπέρασμα είναι πάντα ένα πορτραίτο χωρίς μάτια.»

Ο αλγόριθμος μέτρησε τα δευτερόλεπτα. Εγώ συνέχισα να ζωγραφίζω.