Το σοκ για το πρόσωπο
Την επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο για την Ωραία Ελένη την ήξερα, την περίμενα. Αυτό που δεν περίμενα ήταν ότι ο Μενέλεος της γυρνάει το πρόσωπο για να το δείξει στον Τηλέμαχο και αυτή έχει βαθιές ουλές! Ουλές από τον πόλεμο, από οικιακή κακοποίηση, μήπως υπήρχαν από γεννησιμιού της; Δεν γνωρίζω.
Αλλά αυτό με έκανε να αναρωτηθώ “Τι σημασία έχει τελικά το πρόσωπο; Μήπως είναι τελείως συμβολικό;” Ειδικά όταν η ταινία του Νόλαν ξεκινά με αυτή τη λέξη “ένα πρόσωπο”. Ο ραψωδός της εισαγωγής, ο αρχαίος Φήμιος, αρχίζει να χτυπάει το ραβδί του με ρυθμό “ένα πρόσωπο, ένας στόλος, ένας πόλεμος” και εκεί καταλαβαίνω τη σύνδεση που κάνει με τους σημερινούς ράπερς. Αυτό είναι το beat. Περιμένουμε όλοι να δούμε το πρόσωπο.
Και τότε άρχισα να αναρωτιέμαι ποιο ήταν το πρόσωπο της Ελένης ανά τους αιώνες; Αν αρχίσουμε από την αρχαία Ελλάδα, την περίοδου της ακμής του αρχαίου θεάτρου, η Ελένη παιζόταν από… άντρες! Οι γυναίκες δεν συμμετείχαν σε θίασο και οι γυναικείοι ρόλοι δίνοταν σε άντρες ντυμένους γυναίκες οι οποίοι έβαζαν προστερνίδια για προσομοιάζουν το γυναικείο στήθος και μάσκες με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και κομμώσεις.
Άραγε θα αισθάνονταν άνετα όσοι θέλουν να ακολουθούμε την παράδοση με την επιλογή τρανς γυναικών σε κλασικούς ελληνικούς ρόλους; Δεν νομίζω…
Νομίζω ότι οποιαδήποτε επιλογή που θα περιλάμβανε λευκό δεμα θα ήταν πιο αποδεκτή για τους Έλληνες από την επιλογή μιας μαύρης ηθόποιου. Γιατί; Ίσως γιατί θέλουμε να θεωρούμαστε όσο πιο λευκοί γίνεται, οι πρόγονοι της παγκόσμιας άρχουσας τάξης. Η ιστορική αποκατάσταση εξαντλείται σε οτιδήποτε μπορεί να μας φέρει λίγο πιο ψηλά στην σκάλα της ιεραρχίας. Μας ενδιαφέρει να φαινόμαστε λίγο πιο λευκοί, αλλά όχι λίγο πιο κοντοί ή λίγο πιο bisexual.
Ίσως να είναι πιο αγνά τα κίνητρα: Γιατί μας φαίνεται ακαδημαϊκά αδύνατον να είχε τόσο σκούρο πρόσωπο η ωραία Ελένη. Στην ταινία όμως (αυτό δεν είναι σπόιλερ, αυτό είναι ο μύθος) η ωραία Ελένη θυμίζει ότι είναι δίδυμη αδερφή της Κλυταιμνήστρας, της βασίλισσας του Άργους. Και τότε εγώ θυμήθηκα ότι οι ιδρυτές του Άργους, η κόρη του Δαναού Υπερμνήστρα και ο γιος του Αίγυπτου Λυγκέας είχαν Αιγυπτιακή καταγωγή (μεγάλη ιστορία, να το ψάξετε). Δεν ξέρω τι χρώμα επιδερμίδας είχαν οι Αιγύπτιοι τότε.
Αλλά η Ωραία Ελένη δεν καταγόταν από αυτούς για να κουβαλάει κάποιο έστω μακρινό γονίδιο. Για αυτό όταν τελείωσε η ταινία έψαξα την γενεαλογία της Ελένης. Και, ναι, φτάνει μέχρι τον Βήλο, τον πατέρα του Δαναού και του Αίγυπτου. Στο γενεαλογικό δέντρο της υπάρχουν ονόματα όπως η Λιβύη, ο Άραβας και ο Φοίνικας, που δείχνουν ότι οι δύο μεγάλες δυναστείες -αυτή του Άργους (που έβγαλε τον Αγαμέμνονα) και αυτή της Αιτωλίας (που έβγαλε την ωραία Ελένη) έχουν “ανατολίτικες” ρίζες.
Και τι σημασία έχει;
Με τους «νικητές» ή με την τέχνη;
Έχει σημασία ο φαινότυπος ενός μυθικού προσώπου για εμάς ή την ταινία; Καμία απολύτως. Απλά πιστεύω ότι αν κάποιοι θεατές (όχι όλοι όσοι δυσανασχέτησαν με αυτήν την επιλογή) μπορούσαν να συνδέσουν με παρόμοιο “τραβηγμένο” τρόπο τον εαυτό τους με τους Βίκινγκς θα το είχαν κάνει χωρίς δεύτερη σκέψη. Γιατί οι Βίκινγκς είναι το πρότυπο της ηγεμονίας και οι άνθρωποι αυθόρμητα θέλουν να είναι με τους νικητές. Τόσο απλά.
Πώς το ξέρω ότι είναι η κυρίαρχη ομάδα; Γιατί στατιστικά οι ηθοποιοί με λευκό δέρμα και ξανθά μαλλιά/ γαλανά μάτια έχουν παίξει πολύ περισσότερους ρόλους από άλλες ομάδες ηθοποιών. Και όταν παίζουν ρόλους Μεσογειακών ηρώων (γιατί έχουμε και κάποιους γαλανομάτηδες σε μικρό ποσοστό) κολακευόμαστε. Αλλά και όταν παίζουν ρόλους από άλλες φυλές, πολλές φορές βάφοντας τα πρόσωπά τους, οικειοποιούμενοι την κουλτούρα τους και αποκλείοντας άλλους ηθοποιούς από υποεκπροσωπούμενες ομάδες να παίξουν, πολλοί από εμάς το αποδίδουμε στο ταλέντο τους.
Για αυτόν τον ιστορικό και συστημικό λόγο δεν ισχύει το αντίστροφο: Όταν ένα άτομο από υποεκπροσωπούμενη ομάδα παίζει έναν κλασικό ρόλο λευκού, δεν απειλεί τους λευκούς ηθοποιούς με αποκλεισμό από το να βρουν δουλειά. Δεν στερεί τους λευκούς ηθοποιούς από ορατότητα. Δεν οικειοποιείται την κυρίαρχη κουλτούρα γιατί δεν “μπερδεύει” κανέναν ούτε σχετικά με το κλασικό έργο ούτε με τη θέση του στην κοινωνία. Είναι μια ανοιχτή καλλιτεχνική πρόταση.
Δεν πρόκειται λοιπόν για δύο μέτρα και δύο σταθμά, αλλά για τη θεμελιώδη διαφορά μεταξύ συστημικού αποκλεισμού και καλλιτεχνικής συμπερίληψης. Όταν η κυρίαρχη βιομηχανία δίνει ρόλους μειονοτήτων σε λευκούς ηθοποιούς, στερεί από τις υποεκπροσωπούμενες ομάδες τις ελάχιστες ευκαιρίες που έχουν να πουν τις δικές τους ιστορίες, οδηγώντας τες στην καλλιτεχνική εξαφάνιση. Αντίθετα, όταν μια μαύρη ηθοποιός παίζει την Ωραία Ελένη, κανένας λευκός ηθοποιός δεν κινδυνεύει να μείνει χωρίς εκπροσώπηση στο παγκόσμιο σινεμά. Η μία περίπτωση στενεύει τον χώρο για όσους είναι ήδη στο περιθώριο, ενώ η άλλη τον ανοίγει.
Τι θέλει να πει ο Νόλαν
Και συγκεκριμένα ο Νόλαν μας εξηγεί την καλλιτεχνική του φιλοσοφία στο τέλος της ταινίας (αυτό είναι ελαφρύ σπόιλερ, για το πώς επιλέγει να την κλείσει): Ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη πάνω στο πλοίο συζητάνε για το ότι ο πολιτισμός τους παρακμάζει και οδηγούνται στο σκοτάδι. Εύχονται να τους θυμούνται στο μέλλον οι άνθρωποι και δείχνουν πώς η ανθρωπότητα τείνει να αγνοεί τα μαθήματα της ιστορίας, μέχρι να αναγκαστεί να τα θυμηθεί.
Το τραύμα του πολέμου είναι αυτό που οδήγησε στην παρακμή του πολιτισμού τους. Η βία, η καταπάτηση της ανθρώπινης εμπιστοσύνης. Η πτώση της Τροίας με ένα τέχνασμα είναι μια ηθική πτώση. Είναι η απανθρωποποίηση και της γυναίκας Ελένης και των ξένων Τρώων.
Και ο Νόλαν μας φέρνει ένα άλλο πρόσωπο για να δείξει την ρίζα του κακού της σύγχρονης εποχής: Ένα φρέσκο, μοντέρνο πρόσωπο που ουσιαστικά μας λέει ότι η Αμερική έχει χτιστεί πάνω στον συστημικό ρατσισμό.
Οι ουλές στο πρόσωπο της ωραίας Ελένης αξίζουν όσο οποιοδήποτε κάλλος. Οι ουλές είναι το πρόσωπο.
Ο Νόλαν, ως Βρετανο-Αμερικανός δημιουργός, χρησιμοποιεί τον αρχαίο μύθο για να μιλήσει για τη δική του, σύγχρονη δυτική πραγματικότητα και τα δικά του φυλετικά τραύματα. Εμείς όμως δεν είμαστε Αμερικάνοι ή αποικιοκράτες και δεν κουβαλάμε αυτή την ιστορική ενοχή. Για εμάς, η επιλογή αυτή δεν είναι μια πολιτική δήλωση για το δικό μας παρελθόν, αλλά μια άσκηση στην καθολική ανθρώπινη ανάγκη για ενσυναίσθηση. Μας καλεί να δούμε πέρα από το "λευκό δέρμα" και να εστιάσουμε στην ουσία του μύθου: στο κοινό ανθρώπινο τραύμα.
Για αυτό και δεν θα πρέπει να μας πειράζει να δώσουμε τον ρόλο της ωραίας Ελένης σε κάποια σχολική παράσταση σε κάποια μαύρη ελληνίδα. Δεν είμαστε αυτοί που κάνουν ουλές στους άλλους.
Ή μήπως είμαστε;
