Πατριαρχία και Ναρκισσισμός: Η αλυσίδα

 

Ο πρίγκιπας και η θεματοφύλακας - τα αρχέτυπα της εποχής μας;

Πατριαρχία είναι η θεσμική ανισορροπία εξουσίας ανάμεσα στα φύλα που λειτουργεί δομικά υπέρ των αντρών. Εξουσία έχει όποιος μπορεί να αποχωρήσει από μια σχέση με τις λιγότερες συνέπειες και μέχρι το 1983 ο Αστικός Κώδικας όριζε ρητά τον άντρα ως αρχηγό της οικογένειας που αποφάσιζε «περί παντός ό,τι αφορά εις τον συζυγικόν βίον».

Δεν είναι, επομένως, απόδειξη ότι δεν έχουμε πατριαρχία η διαπίστωση ότι στην καθημερινότητα η γυναίκα αποφάσιζε τι θα φάμε σήμερα: αυτό το «κουμάντο» δεν ήταν θεσμικά κατοχυρωμένο και δεν της έδινε πραγματική εξουσία σε περίπτωση σύγκρουσης. Ούτε είναι το επιχείρημα ότι οι γυναίκες ήταν αυτές που έστελναν τους άνδρες στη δουλειά και στον πόλεμο: οι δυνατότεροι άντρες ήταν αυτοί που εκμεταλλεύονταν άλλους άνδρες ταξικά και ρατσιστικά. Η ιεραρχία ήταν πρωτίστως μεταξύ των αντρών και οι περισσότερες γυναίκες ήταν παρακολουθήματα της ιεραρχίας των συγγενών τους.

Οι νόμοι μπορεί να αλλάζουν σε μία μέρα στο κοινοβούλιο· οι οικογενειακές δυναμικές, τα ανομολόγητα αξιώματα και τα συναισθηματικά πρότυπα χρειάζονται γενιές για να αλλάξουν. Οι γονείς του σήμερα ανατράφηκαν από ανθρώπους που διαμορφώθηκαν σε εκείνο το απόλυτα πατριαρχικό πλαίσιο.

Η πατριαρχία λοιπόν είναι το σύστημα στο οποίο ζούμε, όπως ακριβώς παραδεχόμαστε ότι ζούμε την ψηφιακή επανάσταση.

Αυτό το σύστημα όμως δεν βλάπτει μόνο όσους καταπιέζει. Bλάπτει σε κάθε περίπτωση και όσους υποτίθεται ότι προνομιακά υπηρετεί.

Αυτό το άρθρο εξετάζει πώς η παραδοσιακή ελληνική οικογένεια, με τον παραδοσιακό ρόλο του πατέρα και της μητέρας, μπορεί να παράγει ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά και δικαιωματισμό.

Τι χρειάζεται για να γίνει κάποιος ναρκισσιστής

Δεν αναφέρομαι εδώ στην κλινική διαταραχή προσωπικότητας ως στενή ψυχιατρική διάγνωση, αλλά στην κοινωνική παραγωγή ναρκισσιστικών συμπεριφορών και άμυνων: σε έναν διάχυτο τρόπο σχέσης με τους άλλους που βασίζεται στον δικαιωματισμό και την έλλειψη ενσυναίσθησης.

Αυτό αφορά κάθε εκδοχή του φαινομένου, είτε πρόκειται για μεγαλειώδη, είτε για ευάλωτο, είτε για κακοήθη ναρκισσισμό. Το display, δηλαδή το πώς εμφανίζεται προς τα έξω, διαφέρει: άλλος επιδεικνύεται, άλλος παρουσιάζεται ως θύμα, άλλος γίνεται σκληρός. Σημασία έχει η υποκείμενη δυναμική, που παραμένει η ίδια: ένας διογκωμένος αλλά εύθραυστος εαυτός, χτισμένος για να προστατεύσει από την απόρριψη και απειλούμενος κάθε φορά που η πραγματικότητα δεν τον επιβεβαιώνει.

Το μοτίβο εμφανίζεται όταν συντρέχουν πέντε δυναμικές μαζί, και θα τις εξετάσουμε με αυτή τη σειρά: 1. Προδιάθεση. Η βιολογική ευαλωτότητα και το πώς το περιβάλλον την εκφράζει. 2. Ακραία εξιδανίκευση. Ένα παιδί που μαθαίνει ότι αξίζει τα πάντα, ταυτόχρονα με μια αγάπη υπό όρους. 3. Τραυματική διάψευση προσδοκιών. Η σύγκρουση με έναν κόσμο που δεν υποκλίνεται. 4. Απουσία ορίων. Η έλλειψη πραγματικών συνεπειών για τις πράξεις του. 5. Περιβαλλοντική συνενοχή. Οι άνθρωποι και τα συστήματα που πληρώνουν τον λογαριασμό.

Δυναμική 1 · Προδιάθεση: η πατριαρχία ως παράγοντας κινδύνου

Δεν πιστεύω ότι κάθε άνθρωπος που μεγάλωσε σε πατριαρχικό περιβάλλον γίνεται ναρκισσιστής, όπως δεν παθαίνει καρκίνο κάθε καπνιστής. Πιστεύω όμως ότι το σύστημα αυτό λειτουργεί ως παράγοντας κινδύνου, και ότι όταν δούμε πόσο συχνά εμφανίζεται το μοτίβο, αξίζει να ρωτήσουμε τι το παράγει.

Στη δική μου ζωή υπήρξαν άντρες (και γυναίκες) που γαλουχήθηκαν μέσα στις ίδιες νόρμες και διαμόρφωσαν βαθιά ενσυναίσθηση, αίσθημα ευθύνης και αυθεντική ισοτιμία.

Κάποιοι άνθρωποι μπορεί να έχουν βιολογική προδιάθεση που τους κάνει πιο ευάλωτους σε αυτό το μοτίβο. Η βιολογία όμως δεν είναι πεπρωμένο: το πώς θα εκφραστεί μια προδιάθεση εξαρτάται από το περιβάλλον. Οι μελέτες διδύμων το δείχνουν καθαρά. Όταν δύο γενετικά πανομοιότυπα αδέλφια καταλήγουν διαφορετικά και το ένα δεν γίνεται ναρκισσιστής, η διαφορά δεν μπορεί να οφείλεται στα γονίδια. Οφείλεται στην ανατροφή και στις εμπειρίες, και το μυαλό αλλάζει ανάλογα με αυτές.

Αυτό σημαίνει ότι μπορούμε να αναζητήσουμε και τους περιβαλλοντικούς παράγοντες κινδύνου και τους προστατευτικούς παράγοντες.

Καμία διάγνωση δεν υπάρχει στο κενό. Οι γυναίκες είχαν «υστερία» όταν η κοινωνία δεν άντεχε την εξέγερσή τους, ενώ το τραύμα του πολεμιστή μπορούσε να ονομαστεί δειλία πριν υπάρξει ο όρος PTSD. Και πλέον έχουμε μια «επιδημία ναρκισσισμού» και σε άντρες και σε γυναίκες, όταν ζουν σε μια κοινωνία που πλάθει διογκωμένους και εύθραυστους εαυτούς.

Η πατριαρχία βέβαια δεν είναι ο μόνος υποψήφιος περιβαλλοντικός παράγοντας. Ο καταναλωτισμός, τα κοινωνικά δίκτυα και η κουλτούρα της επιτυχίας και της εικόνας παίζουν κι αυτά τον ρόλο τους. Αλλά η πατριαρχική δομή είναι, κατά τη γνώμη μου, το υπέδαφος πάνω στο οποίο τα social media και ο καταναλωτισμός έρχονται απλώς να ρίξουν λίπασμα. Η πατριαρχία είναι επίσης ένας συγκεκριμένος μηχανισμός που εκδηλώνεται μέσα στον πυρήνα της οικογένειας, και ίσως είναι αυτό για το οποίο μπορούμε να κάνουμε κάτι πιο «χειροπιαστό».

Η πατριαρχία ως τραυματογόνο σύστημα

Συχνά η πατριαρχία παρουσιάζεται ως «ανδρικό προνόμιο». Εδώ τη βλέπω ξεκάθαρα ως σύστημα ρόλων που ακρωτηριάζει και τα δύο φύλα. Στους άνδρες υπόσχεται εξουσία και τους στερεί το δικαίωμα στην αδυναμία. Στις γυναίκες υπόσχεται προστασία και τους στερεί την ισοτιμία. Κανείς δεν μένει ανέπαφος, και οι ρόλοι αναπαράγονται από τους ίδιους που τους υφίστανται. Σε ένα σύστημα κανένα άτομο δεν είναι ο «αρχιτέκτονας» ή ο «φταίχτης»· όλοι είναι φορείς της δυναμικής.

Δυναμική 2 · Ακραία εξιδανίκευση: ο πατέρας, η μητέρα και το αγόρι ανάμεσά τους

Ο πατέρας: ο πρώτος κριτής

Ο πατέρας είναι ο πρώτος εκτελεστικός βραχίονας των παραδοσιακών επιταγών. Είναι συνήθως αυτός που ορίζει τους όρους: από τη στάση του ο γιος μαθαίνει ότι η αξία του εξαρτάται από τις επιδόσεις του. Το μήνυμα αυτό συνυπάρχει με την εξιδανίκευση της μητέρας και, όπως θα δούμε, τη μετατρέπει σε παγίδα.

Τρία πράγματα επαναλαμβάνονται σε πολύ παραδοσιακές οικογένειες. Έρχονται κυρίως από τον πατέρα, αλλά κανένα δεν περιορίζεται σε αυτόν:

• Άρνηση της ευαλωτότητας. «Οι άντρες δεν κλαίνε», «μη γίνεσαι γυναικούλα». Το αγόρι μαθαίνει ότι ο φόβος, η λύπη και η αποτυχία είναι ντροπή και όχι ανθρώπινη εμπειρία. Το μήνυμα το παίρνει κυρίως από τον πατέρα, αλλά πιθανόν και από τη μητέρα.
• Εξωπραγματικές προσδοκίες. Ο πατέρας ζητά επιτεύγματα όχι για το καλό του παιδιού, αλλά για να στηρίξει το δικό του εγώ. Συχνά κουβαλά και ο ίδιος τις αντίστοιχες προσδοκίες από τον δικό του πατέρα, που δεν εκπλήρωσε ποτέ. Εξωπραγματικές προσδοκίες μπορεί να έχει και η μητέρα.
• Απόσυρση της αγάπης. Όταν το αγόρι αποτυγχάνει, η απάντηση είναι χλευασμός, σιωπή ή απόρριψη. Το μήνυμα που μένει είναι ότι η αγάπη κερδίζεται μόνο με επιτυχία. Την απόσυρση της αγάπης μπορεί να τη βιώσει και από τη μητέρα.

Ένα παιδί που δεν έχει δει ποτέ τον πατέρα του να δέχεται ευαλωτότητα, ούτε τη δική του ούτε του γιου του, δεν έχει πού να αφήσει τις αδυναμίες του. Μαθαίνει να τις κρύβει. Και αυτό που μένει κρυφό δεν επεξεργάζεται· συσσωρεύεται.

Η μητέρα: όταν η έλλειψη προσωπικής ισχύος μετατρέπεται σε αναπαραγωγή του συστήματος

Η μητέρα είναι ο συναισθηματικός αναμεταδότης των παραδοσιακών επιταγών. Συχνά είναι η ίδια στερημένη από ουσιαστική κοινωνική εξουσία και καταφεύγει στην άτυπη επιρροή μέσω της σχέσης της με τους άντρες.

Σε ένα σύστημα όπου μια γυναίκα αντλεί αξία και ασφάλεια κυρίως ως μητέρα άρρενος απογόνου, ο γιος γίνεται η μοναδική της πηγή επιρροής.

Όταν ο σύζυγός της της αρνείται αποδοχή, ισοτιμία και συναισθηματικό χώρο, η επένδυση στον γιο είναι η διέξοδός της. Δεν τον εξιδανικεύει επειδή είναι «κακή μητέρα», τον εξιδανικεύει επειδή δεν της έχει μείνει άλλος τόπος όπου να «μετράει.»

Έτσι γεννιέται ο «υιός-τρόπαιο». Από τα σπάργανα του λένε ότι είναι «ο άντρας του σπιτιού», «ο πρίγκιπας», «ο συνεχιστής του ονόματος της οικογένειας». Η αγάπη αυτή δεν είναι άνευ όρων: είναι προέκταση των δικών της αναγκών, και του διδάσκει ότι δικαιούται τα πάντα επειδή υπάρχει, χωρίς να χρειάζεται ηθικό ανάστημα ή προσωπικό κόπο.

Εδώ φυτεύεται ο πρωτογενής δικαιωματισμός (primary entitlement): «ο κόσμος μου ανήκει εκ προοιμίου». Οι περισσότεροι ποτέ δεν τον επέλεξαν. Τον κληρονόμησαν.

Η σύνθλιψη: ένα αγόρι ανάμεσα σε δύο αντιφατικά μηνύματα

Σε μία παραδοσιακή οικογένεια, το αγόρι, λιγότερο ή περισσότερο, καταλήγει εγκλωβισμένο ανάμεσα σε μια μητέρα που το εξιδανικεύει πνιγηρά και χωρίς όρια, και σε έναν πατέρα που το απορρίπτει για την παραμικρή αδυναμία. Το πρώτο μήνυμα λέει «είσαι τέλειος». Το δεύτερο λέει «δεν είσαι αρκετός».

Το παιδί δεν μπορεί να αντέξει και τα δύο ως αλήθεια, γι' αυτό κατασκευάζει ένα Ψευδές Εγώ (False Self): έναν παντοδύναμο εαυτό που τρέφει τη φαντασίωση της μητέρας και θωρακίζει από την απόρριψη του πατέρα. Ο αληθινός εαυτός, με τις αδυναμίες και τους φόβους του, μένει κρυμμένος.

Σε αυτό τις περισσότερες φορές προστίθεται ένα δυσβάσταχτο συμβόλαιο:

• Status και χρήμα. Πρέπει να σπουδάσει σε «σπουδαία» σχολή (πολυτεχνείο, ιατρική, νομική) ή να αποκτήσει θέση ισχύος και γόητρο ή έστω να βγάλει πολλά χρήματα.
• Επιφανειακή γονεοποίηση (parentification). Πολύ συχνά από μικρό του ζητείται να γίνει προστάτης της μητέρας του, απέναντι στον πατέρα ή στη ζωή, και να επιβληθεί στις αδελφές του. Είναι ένα παιδί που παίζει ρόλο ενήλικα χωρίς να έχει τα συναισθηματικά εργαλεία, και μένει με μια χρόνια, υπόκωφη ανασφάλεια. Ο ρόλος αυτός όμως είναι ρόλος επίδοσης και όχι λογοδοσίας: για κάθε αποτυχία θα υπάρχει κάποιος ή κάποια άλλη να κατηγορηθεί.

Δυναμική 3 · Τραυματική διάψευση: το σπάσιμο και η μετάλλαξη

Το σπάσιμο: «ο κόσμος μου χρωστάει»

Αργά ή γρήγορα το αγόρι θα αρχίσει να υποψιάζεται ότι ο κόσμος έξω δεν του φέρεται ακριβώς όπως το σπίτι του (όταν και αν τον αφήσουν να το δει). Στο σπίτι υπήρχαν πρόσωπα και στιγμές που τον αντιμετώπιζαν ως ξεχωριστό· έξω κανείς δεν του οφείλει υποκλίσεις προσωπικά. Παρ' όλα αυτά υπάρχει ένα κοινό μήνυμα: και στο σπίτι και στον έξω κόσμο του λένε ότι μπορεί και πρέπει να γίνει κάτι σπουδαίο, μόνο και μόνο επειδή είναι άντρας.

Αν ο πήχης των επιτευγμάτων πέσει, είτε επειδή του λείπει η ικανότητα, είτε επειδή του λείπει η πειθαρχία και αναβάλλει διαρκώς, είτε από απλή συγκυρία, και υπάρχει βιολογική προδιάθεση, συμβαίνει το εξής.

Από έξω μπορεί να φαίνεται μετρίως ή και πολύ πετυχημένος, μπορεί να έχει μια σταθερή δουλειά και ένα πτυχίο, μπορεί να έχει πολλές επιτυχίες σε διάφορους τομείς. Μέσα του όμως υπάρχει μια απόσταση ανάμεσα σε αυτό που του υποσχέθηκαν ότι θα γίνει, έναν άνθρωπο εξαιρετικό, και σε αυτό που κατέληξε να είναι, έναν συνηθισμένο άνθρωπο. Αυτή την απόσταση τη βιώνει ως ναρκισσιστική πληγή (narcissistic injury).

Η υγιής απάντηση σε αυτή την πληγή είναι το πένθος της χαμένης παντοδυναμίας: «δεν είμαι αυτός που νόμιζα, και μπορώ να ζήσω με αυτό».

Ο ψυχισμός που δεν έχει μάθει να αντέχει την αποτυχία κάνει το αντίθετο και προβάλλει: «δεν φταίω εγώ που δεν έφτασα εκεί που άξιζα. Ο κόσμος είναι σάπιος, οι άλλοι με αδίκησαν».

Η μετάλλαξη

Από εδώ και πέρα διαμορφώνεται η γνωστική βάση του ναρκισσιστικού μοτίβου, η οποία ολοκληρώνεται στη δεκαετία των είκοσι:

• Συλλέκτης αδικιών. Κάθε δυσκολία διαβάζεται ως συνωμοσία εναντίον του.
• Κυνικός κοινωνικός δαρβινισμός. «Ο κόσμος είναι σκληρός, επιβιώνει ο δυνατότερος, οι αδύναμοι αξίζουν την περιφρόνηση». Ο ίδιος αισθάνεται αδύναμος, γι' αυτό η περιφρόνηση είναι πρώτα απ' όλα προς τον εαυτό του, που ύστερα την εκτοξεύει προς τα έξω.
• Ηθική αμνηστία. Αφού «αδικήθηκε από το σύμπαν», νιώθει δικαιωμένος να πάρει πίσω ό,τι του χρωστούν, με όποιον τρόπο.

Στην πράξη αυτό εκδηλώνεται συχνά με δύο τρόπους. Ο ένας είναι η εκμετάλλευση προσώπων που κρίνει αδύναμα, κυρίως γυναικών (συντρόφων, αδελφών, μητέρων), ή και άλλων αντρών, πατώντας στις ενοχές τους. Ο άλλος είναι η εκμετάλλευση συστημάτων, από την καταστρατήγηση επαγγελματικών ορίων μέχρι την εκμετάλλευση κοινωνικών πόρων και επιδομάτων, γιατί η ίδια η λογική του ονομάζει τη συμπεριφορά του «επανόρθωση» και όχι απάτη.

Δυναμικές 4 και 5 · Απουσία ορίων και συνενοχή: η ακύρωση των συνεπειών

Η πληγή εξηγεί γιατί το μοτίβο ξεκινά, αλλά όχι γιατί συνεχίζεται. Για να συνεχιστεί χρειάζεται κάτι ακόμη: να μην πληρώσει ποτέ ο ίδιος τον λογαριασμό.

Στην πράξη, το αγόρι σπάνια αφήνεται να υποστεί τις πλήρεις συνέπειες των πράξεών του. Αν αποτύχει στο πανεπιστήμιο, η οικογένεια πληρώνει ιδιωτικό κολλέγιο ή βρίσκει δουλειά μέσω γνωριμιών. Αν δημιουργήσει χρέη, βάζει πλάτη ο πατέρας ή πουλιέται ένα χωράφι. Αν διαλύσει έναν γάμο επειδή φέρθηκε ανώριμα, το παιδικό του δωμάτιο τον περιμένει και η ευθύνη μεταφέρεται στη σύζυγο. Έτσι μαθαίνει εμπειρικά ότι ό,τι κι αν κάνει, κάποιος άλλος θα πληρώσει.

Το περιβάλλον δεν είναι μόνο η μητέρα. Είναι ο πατέρας που πληρώνει, ο θείος που βρίσκει τη δουλειά, ο εργοδότης που κλείνει τα μάτια, η σύντροφος που ανέχεται τη συμπεριφορά και υποχωρεί «για να μην έχουμε φασαρίες». Κάθε υποχώρηση λειτουργεί ως θετική ενίσχυση: η συμπεριφορά δουλεύει. Για πολλές γυναίκες αυτός ο ρόλος δεν είναι επιλογή αλλά επιβίωση, γιατί το σύστημα τους τον δίνει και τιμωρεί όσες τον αρνηθούν.

Εδώ κλείνει ο κύκλος που δείχνει ξεκάθαρα ότι το σύστημα που ζούμε είναι η πατριαρχία: εξουσία έχει όποιος μπορεί να αποχωρήσει από μία σχέση με τις λιγότερες συνέπειες.

Δικαίωμα χωρίς ευθύνη

Κατά την ιδεολογία της, η παραδοσιακή ανδρική εκπαίδευση έδινε εξουσία και σεβασμό μαζί με το βαρύ καθήκον της προστασίας και της ανάληψης ευθύνης: «Είσαι ο αρχηγός, άρα αν η οικογένεια πεινάσει ή αποτύχει, φταις εσύ και πέφτεις πρώτος στη φωτιά». Στην πράξη οι άνδρες απέφευγαν συχνά και αυτό το βάρος.

Αυτό που παράγει η σύγχρονη πατριαρχική οικογένεια είναι ένας εκφυλισμένος υβριδισμός:

• Του δίνει όλα τα προνόμια της πατριαρχίας: δικαιωματισμό, εξουσία, απαίτηση υποταγής από τις γυναίκες.
• Του αφαιρεί όλο το κόστος της: αυτοθυσία, ανάληψη ευθύνης για τις αποτυχίες, λογοδοσία, σωματικό και ηθικό μόχθο

Φτιάχνει δηλαδή έναν «πρίγκιπα» χωρίς βασίλειο και χωρίς ευθύνες, που κρατάει μόνο το στέμμα και την απαίτηση να τον υπηρετούν.

Ο ναρκισσιστικός τρόπος σχέσης βασίζεται σε μια δομική ασυμμετρία ρίσκου: ο ναρκισσιστής καρπώνεται όλη την απόλαυση, το κύρος και τη διασκέδαση των πράξεών του, αφήνοντας το συναισθηματικό, πρακτικό και ηθικό κόστος να το πληρώσουν οι γύρω του. Όταν δεν έχεις προσωπικό ρίσκο (skin in the game), η επιπολαιότητα δεν είναι δυσλειτουργία: είναι η πιο βολική στρατηγική.

Με λίγα λόγια η ναρκισσιστική συμπεριφορά δεν είναι μόνο τραύμα/ πληγή, αλλά μια παρασιτική στρατηγική μηδενικού κόστους.

Η γυναικεία όψη: η «ψυχολογία του σκλάβου»

Η ιστορία όμως δεν τελειώνει στους άνδρες. Η ίδια δομή παράγει και γυναίκες που «σπάνε», με διαφορετικό τρόπο. Σε αυτό το άρθρο το παρουσιάζω όχι μόνο ως απαραίτητο αντίβαρο, αλλά ως την άλλη όψη του ίδιου νομίσματος.

Ο αγώνας για την εύνοια του αφέντη

Σε ένα καθεστώς καταπίεσης, όποιος δεν μπορεί ή φοβάται να επαναστατήσει συχνά επιλέγει να γίνει ο αγαπημένος σκλάβος. Αντί να αμφισβητήσει το σύστημα, μια γυναίκα προσπαθεί να αποδείξει ότι είναι ανώτερη από τις άλλες γυναίκες: «εγώ δεν είμαι σαν αυτές τις αδύναμες, τεμπέλες, ανήθικες, παράλογες». Ή απλά «εγώ είμαι πιο υπάκουη». Έτσι διατηρήθηκε η δουλεία ανά τους αιώνες, έτσι διατηρείται και η πατριαρχία ακόμα.

Αυτός ο εσωτερικευμένος μισογυνισμός στρέφει τις γυναίκες τη μία εναντίον της άλλης: όποια έχει ελάχιστα περισσότερη εξουσία, μπορεί να την εκμεταλλεύεται. Για παράδειγμα η πεθερά καταπιέζει τη νύφη, η μεγαλύτερη αδελφή τη μικρότερη, η μητριά τα ορφανά (πάντα το εξετάζουμε ανά περίπτωση προσωπικοτήτων και δυναμικών, εδώ μιλάω για την default/ βασική δυναμική εξουσίας).

Η παγίδα της τελειότητας Η γυναίκα που εξετάζουμε προσπαθεί να γίνει η τέλεια νοικοκυρά, η τέλεια μητέρα, η άμεμπτη ηθικά και η αψεγάδιαστα επιθυμητή. Θυσιάζει τον αυθεντικό της εαυτό στην κοινωνική επιταγή. Όσο περισσότερο προσπαθεί να αρέσει, τόσο περισσότερο εξαρτάται από την επιδοκιμασία των άλλων, και τόσο πιο ευάλωτη γίνεται όταν αυτή δεν έρχεται.

Και σχεδόν ποτέ δεν έρχεται η καθολική αποδοχή. Όταν η ζωή αποδείξει ότι το σύστημα δεν έχει πραγματική ευγνωμοσύνη για τις θυσίες της, με μια απιστία, μια παραμέληση από τον σύζυγο ή παιδιά που διεκδικούν αυτονομία, η γυναίκα με ναρκισσιστική προδιάθεση «σπάει».

Δύο δρόμοι μετά το σπάσιμο

• Η μάρτυρας. Η ταλαιπωρία και οι θυσίες γίνονται όπλο συναισθηματικού εκβιασμού: «εγώ για σας έλιωσα τα νιάτα μου κι εσείς είστε αχάριστοι». Είναι μία από τις συχνές γυναικείες εκδοχές του ναρκισσισμού, με το «ο κόσμος μου χρωστάει» ντυμένο ως αυτοθυσία.
• Η ενεργός θύτης. Γίνεται σκληρή θεματοφύλακας της πατριαρχίας και τιμωρεί, με κουτσομπολιό, υποτίμηση, αποκλεισμό και χειριστικότητα όποιον τολμά να μην υποταχθεί στους ίδιους κανόνες που η ίδια πλήρωσε ακριβά: άλλες γυναίκες, αλλά και άνδρες, συχνά τον σύζυγο ή τους γιους της.

Η παρατήρησή μου, που είναι γενική τάση και όχι κανόνας για κάθε γυναίκα, είναι ότι όσο περισσότερο ένας άνθρωπος ζει για να αρέσει, τόσο πιο πιθανό είναι να καταλήξει είτε θύμα είτε θύτης.

Τα μοτίβα αυτά είναι συχνά οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος και μπορεί να εναλλάσσονται στο ίδιο πρόσωπο.

Ο άκυρος παράγοντας: ο πλούτος

Συχνά πιστεύεται ότι η οικονομική επιτυχία μπορεί να καταλαγιάσει αυτό το κενό. Η τάξη όμως επηρεάζει το πώς εκφράζεται ο δικαιωματισμός και όχι το αν υπάρχει. Σε κάποιες οικογένειες (όχι όλες!) εμφανίζεται ως «σύνδρομο του φτωχού συγγενή»: η πεποίθηση ότι ο πιο πλούσιος οφείλει να δώσει περισσότερα. Αυτό δείχνει ότι ο δικαιωματισμός δεν έχει σχέση με το πόσα έχεις, αλλά με το πόσα πιστεύεις ότι σου χρωστούν.

Γι' αυτό η υλική επιτυχία δεν γεμίζει το κενό, γιατί το κενό δεν είναι υλικό. Ο ναρκισσισμός αυτού του τύπου λειτουργεί σαν μαύρη τρύπα που δεν γεμίζει με αγαθά. Όσα χρήματα κι αν αποκτήσει κάποιος με αυτή τη δομή προσωπικότητας, θα νιώθει φτωχότερος από αυτό που «πραγματικά του άξιζε». Η σύγκριση με τους άλλους είναι αδιάκοπη και το αίσθημα της στέρησης δομικό, όχι ποσοτικό.

Πώς σπάει η αλυσίδα: οι προστατευτικοί παράγοντες

Γιατί κάποιοι άνθρωποι που μεγάλωσαν κάτω από τις ίδιες πιέσεις δεν έγιναν έτσι; Η πλήρης απάντηση έρχεται σε ξεχωριστό άρθρο. Εδώ η σύντομη εκδοχή, με spoilers:

1. Ο ρόλος μέσα στην οικογένεια. Το «χρυσό παιδί» χτίζει ψεύτικο μεγαλείο· το παιδί που βλέπει την αδικία και αρνείται να παίξει το παιχνίδι στρέφεται προς τα μέσα.
2. Αναστοχασμός και ενσυναίσθηση. Η ικανότητα να βλέπεις τον εαυτό σου απ' έξω και τους άλλους από μέσα.
3. Ανθεκτικότητα και εξωτερικά σημεία αναφοράς. Ένας σταθερός ενήλικας, το σχολείο, τα βιβλία, η ψυχοθεραπεία: κάτι έξω από το σπίτι που δείχνει άλλον τρόπο.
4. Γονείς που σπάνε την αλυσίδα. Αγάπη χωρίς όρους, αυθεντικός κόπος, χώρος για ευαλωτότητα και αξίες που δίνουν ταπεινότητα.

Προσεχώς νέο άρθρο: «Πατριαρχία και Ναρκισσισμός: Πώς σπάει η αλυσίδα». Εκεί θα δούμε και ποιες ουλές κουβαλούν όσοι επιβίωσαν, που δεν είναι ναρκισσισμός.

Επίλογος: από τη μοιρολατρία στην ευθύνη

Ο ναρκισσιστής λοιπόν δεν είναι ιδιοφυΐα του κακού. Είναι το τραγικό και επικίνδυνο υποπροϊόν ενός συστήματος που υπόσχεται στους άντρες τα πάντα, τους στερεί την ικανότητα να διαχειριστούν την αποτυχία, και τελικά τους επιτρέπει να τρέφονται από όσους βρίσκονται γύρω τους για να συντηρήσουν ένα μεγαλείο που δεν υπήρξε ποτέ.

Το ίδιο σύστημα ζητά από τις γυναίκες να γίνουν τέλειες για να αξίζουν, και τις τιμωρεί όταν η τελειότητα δεν ανταμείβεται. Ο πατέρας που δεν άντεξε την ευαλωτότητα, η μητέρα και η κόρη που δεν αγάπησαν τον εαυτό τους και ο γιος που έμαθε να μην αισθάνεται είναι κρίκοι της ίδιας αλυσίδας.

Αυτό εξηγεί, αλλά δεν δικαιολογεί. Η πατριαρχία δεν εφευρίσκει τον ναρκισσισμό. Του προσφέρει απλώς το ιδανικό καλούπι, τη νομιμοποίηση και το πολιτισμικό ένδυμα ενός αρχέγονου ψυχικού μηχανισμού. Το σύστημα μπορεί να διαμορφώνει το τραύμα, αλλά η άρνηση θεραπείας και η επιλογή εκμετάλλευσης των άλλων στην ενήλικη ζωή παραμένει συνειδητή πράξη. Η κατανόηση της (μερικής) προέλευσης ενός μοτίβου δεν αφαιρεί ούτε γραμμάριο από την προσωπική ευθύνη.

Αν η αλυσίδα σπάει, σπάει όταν κάποιος αποφασίσει να αντικρίσει τον πόνο του χωρίς να τον μεταφέρει στους γύρω του, και όταν ένας γονιός αφήσει το παιδί του να είναι απλώς άνθρωπος. Ανεξαρτήτως φύλου.